Trang chủ › Cải tạo đất › Phục hồi đất thoái hóa: nhận diện loại thoái hóa và thứ tự phục hồi đất

Phục hồi đất thoái hóa: nhận diện loại thoái hóa và thứ tự phục hồi đất

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 30/10/2026Đọc 11 phútChuyên mục Cải tạo đất

Tóm tắt

Phục hồi đất thoái hóa là đưa một vùng đất đã mất lớp phủ, mất đất mặt hoặc mất độ phì trở lại giữ được đất, nước và nuôi được cây. Điều tra năm 2019 ghi nhận khoảng 11,8 triệu ha đất thoái hóa, bằng 35,73% diện tích tự nhiên cả nước. Bài viết này trình bày sáu loại hình thoái hóa đất, thứ tự phục hồi đất thoái hóa theo nguyên tắc tránh, giảm, đảo ngược, và lý do vì sao cỏ Vetiver có thể làm cây tiên phong.

Mặt bằng đất đá đã được phủ xanh trở lại, cây thông con mọc xen cỏ và cây bụi thấp, vách đá cao lộ tầng phía sau dưới trời nhiều mây
Một mặt bằng từng trơ đất đá nay đã có cây thông con mọc xen cỏ, vách đá cao phía sau.

Một quả đồi trọc hay một bãi đất bỏ hoang nhiều năm có tự xanh lại được không, và nếu muốn phục hồi thì phải bắt đầu từ đâu? Đất thoái hóa có một kiểu hay nhiều kiểu, và cách phục hồi có giống nhau không?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn nhận ra đất của mình đang thoái hóa theo kiểu nào, dựa trên sáu loại hình mà điều tra đất đai quốc gia đang dùng, và sắp các việc phục hồi theo đúng thứ tự.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn hiểu vai trò cây tiên phong của cỏ Vetiver: vì sao cỏ đi trước, và vì sao đến một lúc cỏ nên nhường chỗ cho cây khác.

Nội dung bài

Đất thoái hóa là gì và ở Việt Nam đang rộng đến đâu?

Đất thoái hóa là đất đã xấu đi so với chính nó trước đây: mất lớp đất mặt, mất độ phì, chai cứng, khô hạn, hoặc mặn và phèn hơn. Khác với một loại đất vốn nghèo từ đầu, đất thoái hóa là kết quả của một quá trình, và thường do con người khởi động.

Điều tra đánh giá đất đai năm 2019 ghi nhận 11,838 triệu ha đất thoái hóa, trong đó mức nhẹ 6,844 triệu ha, trung bình 3,787 triệu ha và nặng 1,207 triệu ha (Quyết định 1432/QĐ-BTNMT, trích trong Hán Thị Ngân, 2023, tr. 68). Tính theo vùng, Trung du và miền núi phía Bắc chiếm khoảng 37% tổng diện tích đất thoái hóa, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung khoảng 30%, Tây Nguyên khoảng 15%, tính từ cùng bảng số liệu (Quyết định 1432/QĐ-BTNMT, trích trong Hán Thị Ngân, 2023, tr. 68).

Quá trình ấy thường bắt đầu từ việc mất lớp phủ thực vật. Mất rừng kéo theo xói mòn, rửa trôi, rồi kết von, đá ong hóa, giảm chất hữu cơ, giảm độ phì và khô hạn, và những vùng đất trống đồi núi trọc là kết quả tổng hợp của các quá trình này (Hán Thị Ngân, 2023, tr. 67). Việt Nam cũng đã cam kết thực hiện chỉ tiêu 15.3 của Mục tiêu Phát triển Bền vững: đến năm 2030 phục hồi đất bị thoái hóa và hướng tới một thế giới không thoái hóa đất (Hán Thị Ngân, 2023, tr. 67).

Các loại hình thoái hóa đất và dấu hiệu nhận biết từng loại

Phục hồi đất thoái hóa chỉ đúng hướng khi biết đất đang thoái hóa theo kiểu nào, vì mỗi kiểu có một việc phải làm trước. Điều tra quốc gia chia thành sáu loại hình, và một khu đất có thể mắc cùng lúc nhiều loại.

Loại hình thoái hóaDiện tích cả nước, nghìn ha (nhẹ / trung bình / nặng)Dấu hiệu bạn thấy ngoài hiện trườngViệc làm trước
Suy giảm độ phì7.482 / 4.409 / 1.526cây còi, lá vàng dù đã bón, đất bạc màutrả lại chất hữu cơ
Xói mòn (yếu / trung bình / mạnh)7.525 / 2.735 / 3.088rãnh xói, rễ cây lộ, sỏi sạn nổi trên mặtgiữ phần đất mặt còn lại
Khô hạn, hoang mạc hóa, sa mạc hóa8.130 / 5.497 / 3.146mặt đất đóng váng, nứt nẻ, cây chết khô mùa khôcho nước mưa ngấm vào
Kết von, đá ong hóa594 / 369 / 193sạn sắt nâu đỏ, lớp đá ong cứng gần mặttrồng trên lớp đất còn lại, không phá lớp đá ong
Mặn hóa107 / 43 / 47lớp muối trắng trên mặt đất khi khôrửa mặn, chọn cây chịu mặn
Phèn hóa27 / 17 / 81nước đọng màu vàng gạch, váng đỏgiữ nước, không đào lộ tầng phèn

Số diện tích trong bảng là của điều tra năm 2019 (Quyết định 1432/QĐ-BTNMT, trích trong Hán Thị Ngân, 2023, tr. 68). Các loại hình chồng lấn nhau, nên không cộng các cột lại thành tổng diện tích đất thoái hóa.

Hai điều đáng để ý trong bảng. Xói mòn mạnh có tới 3,088 triệu ha, và riêng Trung du, miền núi phía Bắc đã chiếm 2,064 triệu ha trong số đó (Quyết định 1432/QĐ-BTNMT, trích trong Hán Thị Ngân, 2023, tr. 68). Khô hạn, hoang mạc hóa là loại hình rộng nhất ở cả ba mức, nên phần lớn đất thoái hóa không chỉ thiếu dinh dưỡng mà còn thiếu nước.

Mỗi loại hình có một bài riêng trên OlaFarm: đất khô cằn, đất bạc màu, đất đồi sỏi đá, đá ong, đất nhiễm mặn, đất nhiễm phèn, và bài xói mòn đất.

Phục hồi đất thoái hóa theo thứ tự: tránh, giảm, rồi đảo ngược

Thứ tự phục hồi đất thoái hóa đi theo ba bậc: tránh để đất chưa hỏng khỏi hỏng, giảm tốc độ hỏng ở đất đang hỏng, rồi mới đảo ngược ở đất đã hỏng. Bậc sau tốn kém hơn bậc trước nhiều lần, nên tiền nên đổ vào bậc trước khi còn có thể.

Trên một khu đất cụ thể, thứ tự ấy thành bốn việc nối nhau:

(a) Dừng nguyên nhân. Đất đang bị chăn thả tự do, đốt, cày lên dốc hay khai thác quá mức thì mọi việc trồng lại đều bị xoá. Ở một khu phục hồi đụn cát sau khai thác mỏ tại Madagascar, những chỗ gia súc được thả tự do đã bị phá gần hết các hàng cỏ mới trồng (Noffke và Coppin, 2010).

(b) Giữ phần đất còn lại. Lớp đất mặt mất đi thì không mua lại được. Hàng cây hay hàng cỏ trồng theo đường đồng mức và lớp phủ trên mặt đất phải đến trước mọi việc bón bồi.

(c) Trả lại độ phì. Chất hữu cơ, phân chuồng, cây họ đậu cố định đạm, và lá cắt ra phủ lại tại chỗ.

(d) Đưa cây lâu năm trở lại. Cây gỗ và cây bản địa là đích đến của phần lớn đất đồi thoái hóa; bảo vệ và phát triển rừng được coi là giải pháp căn bản trong các cam kết phục hồi suy thoái đất của Việt Nam (Hán Thị Ngân, 2023, tr. 69).

Vì sao không trồng cây gỗ ngay từ đầu? Trên đất đã mất lớp mặt, cây con gặp đất nóng, khô, nghèo và mặt đất trôi đi theo mỗi trận mưa, nên tỷ lệ sống thấp. Cần một lớp cây đi trước để giữ đất và làm dịu điều kiện tại chỗ.

Cỏ Vetiver làm cây tiên phong trên đất thoái hóa như thế nào?

Cỏ Vetiver đi trước trên đất thoái hóa để giữ mặt đất và làm dịu điều kiện tại chỗ, rồi nhường chỗ khi cây lâu năm đã lên được.

Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi dày, rễ chùm đâm thẳng xuống, và các dòng giống trồng làm công trình không kết hạt nên không lan thành cỏ dại. Nhờ ổn định mặt đất và cải thiện điều kiện ẩm, dinh dưỡng tại chỗ, cỏ được xem là cây tiên phong (nurse plant) trên đất bị xáo trộn: những cây gieo hay tự mọc sau đó bám được (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 13).

Sườn đá dăm dốc dưới chân vách đá cao được trồng nhiều hàng cỏ Vetiver chạy ngang theo sườn, lá vừa cắt ngắn màu rơm, cây thông con và cây bụi xanh mọc xen phía dưới
Sườn đá dăm dưới chân vách đá được trồng cỏ Vetiver thành hàng ngang, cây thông con mọc xen phía dưới.

Một thử nghiệm trên đụn cát ở huyện Lệ Thủy, Quảng Bình cho thấy trọn vòng ấy. Ba hàng cỏ trồng men theo cồn cát giữ được chân cát; ít lâu sau, phi lao và dứa dại mọc tốt ngay ở vị trí các hàng cỏ, và cỏ lụi dần sau khi đã làm xong phần việc tiên phong của mình (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 68). Ở khu mỏ Madagascar nói trên, chỗ kín gió thì cỏ cũng lui dần sau khoảng ba năm để nhường chỗ cho cây bản địa (Noffke và Coppin, 2010).

Ba giai đoạn phục hồi đất thoái hóa bằng cỏ Vetiver trên cùng một sườn đất, năm đầu chỉ có các hàng cỏ Vetiver giữ đất trên nền đất trống, vài năm sau cây bụi và cây gỗ non mọc lên giữa các hàng cỏ, cuối cùng tán cây gỗ khép lại và cỏ Vetiver thưa dần dưới bóng cây
Ba giai đoạn cây tiên phong cỏ Vetiver trên đất thoái hóa: cỏ giữ đất trước, cây gỗ lên sau, rồi cỏ thưa dần dưới tán.

Cỏ Vetiver không chịu bóng râm, và chính nhược điểm ấy làm nó hợp vai tiên phong: cỏ ổn định và cải thiện môi trường cho loài khác, rồi khi tán cây khép lại thì không còn cần tới nó nữa (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 60). Nếu mục tiêu của khu đất là giữ hàng cỏ lâu dài, chẳng hạn trên mái dốc cần chống xói, thì phải giữ khoảng trống đủ nắng quanh hàng cỏ.

Có ba giới hạn bạn nên tính trước. Cỏ không chịu được chăn thả tự do trong năm đầu, nên khu phục hồi cần được rào hay quản lý gia súc. Cỏ cần được chăm như cây trồng trong mấy tháng đầu, nhất là trên đất trống nắng nóng. Và cỏ giữ đất, làm dịu điều kiện, chứ không tự làm đất hết mặn, hết phèn hay hết kim loại nặng; những loại thoái hóa ấy cần biện pháp riêng.

Một kế hoạch phục hồi đất thoái hóa bắt đầu từ đâu?

Một kế hoạch phục hồi đất thoái hóa tốt bắt đầu bằng một buổi khảo sát trả lời bốn câu hỏi, trước khi chọn cây hay đặt mua giống.

Đất đang thoái hóa theo những loại hình nào? Dùng bảng ở trên để đối chiếu dấu hiệu tại hiện trường. Độ dốc và đường nước chảy ra sao? Đất dốc cần hàng giữ đất theo đường đồng mức trước tiên. Nguồn nước tưới năm đầu có không? Không có nước thì phải trồng đầu mùa mưa và chọn dạng giống chịu được vài tuần thiếu nước. Nguyên nhân gây thoái hóa đã dừng chưa? Chăn thả, đốt hay cày dốc chưa dừng thì nên giải quyết trước khi trồng.

Ví dụ một sườn đồi đã mất lớp mặt, có rãnh xói và sỏi sạn nổi lên: việc đầu tiên là trồng hàng cỏ Vetiver theo đường đồng mức để giữ đất và đón bùn; năm thứ hai trồng cây họ đậu và cây gỗ vào giữa các hàng; từ năm thứ ba cắt lá cỏ phủ quanh gốc cây gỗ. Thứ tự này mất vài năm, nhưng mỗi bước làm bước sau dễ sống hơn.

Theo kinh nghiệm của OlaFarm, ở chỗ mục tiêu chính là giữ đất chống xói mòn nên trồng cây cách cây 10 đến 20 cm, ở chỗ mục tiêu là cải tạo đất thì 20 đến 30 cm, mỗi hốc 1 đến 5 tép tuỳ đất và khí hậu; khoảng cách giữa các hàng chúng tôi tính riêng theo độ dốc và cây trồng sau này. Dòng giống OlaFarm khuyên dùng cho cải tạo đất là HB06, dòng tuyển chọn nội địa của OlaFarm, có tiêu chuẩn cơ sở riêng. Với đất sau khai thác mỏ, các bước riêng được trình bày ở bài phục hồi đất sau khai thác mỏ.

Nếu bạn đang cần phục hồi đất thoái hóa cho một khu đồi, một khu đất bỏ hoang hay một dự án trồng rừng, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem xét hiện trạng và đề xuất cách bố trí hàng cỏ, dòng giống, lượng giống phù hợp. Bạn có thể xem trước các dòng giống cùng quy cách tại trang giống cỏ Vetiver cải tạo đất, rồi gửi ảnh hiện trường, diện tích và độ dốc qua trang liên hệ hoặc yêu cầu báo giá.

Tóm lại, phục hồi đất thoái hóa bắt đầu bằng việc gọi đúng tên kiểu thoái hóa, rồi làm theo thứ tự: dừng nguyên nhân, giữ phần đất còn lại, trả lại độ phì, đưa cây lâu năm trở lại. Cỏ Vetiver hợp vai đi trước trên đất trống vì giữ được mặt đất và làm dịu điều kiện tại chỗ, và hợp cả vai nhường chỗ vì không chịu bóng râm. Phần còn lại của việc phục hồi là của cây gỗ, của chất hữu cơ và của thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Đất của tôi bị thoái hóa nhiều năm rồi, phục hồi đất thoái hóa mất bao lâu?

Tuỳ loại hình và mức độ. Hàng cỏ giữ đất có thể khép trong mùa mưa đầu nếu được chăm tốt, còn lớp đất mặt và chất hữu cơ thì phục hồi chậm hơn nhiều. Ở Lệ Thủy, phi lao và dứa dại đã mọc lên giữa các hàng cỏ sau vài năm (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 68). Bạn nên lập kế hoạch tính bằng năm, và đo lại đất cùng một mùa mỗi năm.

Tôi có nên trồng ngay cây gỗ lên đất thoái hóa thay vì trồng cỏ trước không?

Được, nếu đất còn lớp mặt, không xói và có nước tưới năm đầu. Trên đất đã mất lớp mặt, cây con dễ chết vì đất nóng, khô và trôi theo mưa; khi ấy một lớp cây tiên phong giữ đất và làm dịu điều kiện trước sẽ giúp cây gỗ sống tốt hơn (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 13).

Đất hoang hóa nhiều năm có tự phục hồi được không?

Có thể, nếu nguyên nhân đã dừng và còn nguồn hạt giống quanh đó, nhưng rất chậm trên đất đã mất lớp mặt. Phục hồi tự nhiên thường dừng lại ở cỏ dại và cây bụi khi đất tiếp tục bị xói hay bị chăn thả. Trồng hàng giữ đất và bảo vệ khu đất khỏi gia súc là hai việc giúp quá trình đi nhanh hơn.

Cỏ Vetiver có làm đất thoái hóa hết mặn, hết phèn không?

Không. Cỏ giữ đất, trả lại chất hữu cơ và làm dịu điều kiện tại chỗ, nhưng mặn và phèn cần biện pháp riêng như rửa mặn, giữ nước, bón vôi. Cách làm cho từng loại đất có ở bài đất nhiễm mặn và bài đất nhiễm phèn.

Tài liệu tham khảo

  • Hán Thị Ngân (2023). Thực trạng thoái hóa đất và cam kết quốc tế của Việt Nam. Tạp chí Môi trường, (5), 67–70. https://vjol.info.vn/index.php/vea/article/view/81714
  • Noffke, M. và Coppin, N. (2010). Poverty alleviation through the use of vetiver in mine rehabilitation, Madagascar. Trong Proceedings of the First Latin American and Caribbean Vetiver Conference (LAC1). https://www.vetiver.org/LAC1_2010_CONFERENCE/7PpEn%20Poverty%20Allev%20Madagascar.pdf
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
  • Truong, P., Van, T. T. và Pinners, E. (2008c). Vetiver System for Agriculture. The Vetiver Network International.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *