Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Đất nhiễm mặn: cỏ Vetiver chịu được tới đâu và cải tạo đất mặn thế nào?
Đất nhiễm mặn: cỏ Vetiver chịu được tới đâu và cải tạo đất mặn thế nào?
Tóm tắt
Đất nhiễm mặn giết cây bằng ba đường khác nhau, và cỏ Vetiver chỉ can thiệp được vào hai trong ba. Bài này đưa ngưỡng chịu mặn theo đúng số liệu đã công bố, cơ chế cải tạo, cách chăm ra sao trong mùa đầu, và cả những chỗ loài cỏ này không làm được.
Nội dung bài
Vì sao cây trồng chết trên đất nhiễm mặn
“Ruộng nhà tôi bị mặn, trồng cỏ Vetiver có cứu được không?” Đó là câu khách vùng ven biển hỏi OlaFarm nhiều nhất.
Trong bài này, OlaFarm sẽ giúp bạn trả lời bằng số liệu thay vì cảm tính. Nhưng trước khi nói tới cỏ Vetiver thì phải hiểu đất đã. Đất mặn không giết cây bằng cách đầu độc. Nó giết cây bằng ba đường khác nhau, và cả ba thường xảy ra cùng lúc.
Đường thứ nhất là nước. Muối hoà tan trong dung dịch đất kéo nước về phía nó, nên rễ càng lúc càng khó hút. Cây đứng trên nền đất còn ẩm mà vẫn héo, người trồng nhìn vào thường tưởng là thiếu nước rồi tưới thêm, càng tưới nước mặn thì càng nặng.
Lấy một ví dụ cho dễ hình dung: đất mặn ở mức ECse 8 dS/m thì lực hút nước của muối đã ngang ngửa lực rễ cây tạo ra, nên cây đứng trên nền đất ẩm mà vẫn khát. Đó là lý do bón thêm phân lúc ấy không cứu được gì.
Đường thứ hai là kết cấu đất. Natri bám vào keo đất làm các hạt sét rã ra, đất mất cấu trúc tơi xốp và bí lại. Nước mưa không thấm xuống được, rễ cũng không thở được. Đất có tỷ lệ natri trao đổi trên 15% đã bị coi là natri hoá mạnh.
Đường thứ ba là mùa khô. Khi mực nước ngầm mặn nằm nông, nước bốc hơi ở mặt ruộng kéo dung dịch mặn đi lên theo mao dẫn, muối đọng lại thành lớp váng trắng. Đó là lý do cùng một thửa ruộng, cuối mùa khô mặn hơn hẳn đầu mùa mưa.
Ở Việt Nam, diện tích đất mặn vào khoảng 0,91 triệu ha (theo Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, “Cỏ Vetiver và các ứng dụng ở Việt Nam”, NXB Đại học Cần Thơ, 2016, tr.30). Con số này chưa tính phần đất mỗi năm bị mặn lấn thêm. Mùa khô 2024–2025, ranh mặn 4 g/l đã vào sâu 42–60 km tính từ các cửa sông Cửu Long (Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, dẫn trên baochinhphu.vn ngày 22/02/2025).
Cỏ Vetiver chịu mặn được tới ngưỡng nào
Câu trả lời có ba mốc, và bạn nên nhớ cả ba thì mới dùng được.
Ngưỡng mặn của cỏ Vetiver là ECse 8 dS/m. Dưới mức đó cây gần như không bị ảnh hưởng. Đất 10 dS/m làm giảm khoảng 10% năng suất sinh khối, 20 dS/m làm giảm một nửa, và cây vẫn còn sống được tới 47,5 dS/m (Truong, Gordon, Armstrong và Shepherdson, “Vetiver Grass for Saline Land Rehabilitation”, hội nghị quốc gia về sử dụng và phục hồi đất mặn, Fremantle 2002, tr.3).
Đặt cạnh các loài chịu mặn khác thì bức tranh rõ hơn:
| Loài | Ngưỡng chịu mặn (dS/m) | Mất 50% năng suất (dS/m) |
|---|---|---|
| Cỏ Bermuda | 6,9 | 14,7 |
| Cỏ Rhodes | 7,0 | 22,5 |
| Cỏ lúa mì cao | 7,5 | 19,4 |
| Bông | 7,7 | 17,3 |
| Lúa mạch | 8,0 | 18,0 |
| Cỏ Vetiver | 8,0 | 20,0 |
Nguồn: Shaw và cộng sự 1987, dẫn trong Truong và cộng sự 2002, Bảng 1 tr.4.
Bảng này nói hai điều. Cỏ Vetiver đứng đầu về ngưỡng chịu mặn, nhưng ở cột mất 50% năng suất thì cỏ Rhodes cao hơn. Nếu bạn chỉ cần một loài cỏ chịu mặn để lấy sinh khối thì đây là cuộc chơi ngang ngửa. Cái làm cỏ Vetiver khác là nó gộp được nhiều thứ vào cùng một cây: chịu mặn, rễ ăn sâu vài mét, không kết hạt nên không phát tán thành cỏ dại, đồng thời chịu được cả phèn, kiềm, ngập và hạn.
Với nước mặn thì ngưỡng thấp hơn đất. Nhóm nghiên cứu Đại học Đà Nẵng pha nước vịnh Đà Nẵng theo 11 mức độ mặn và thấy cỏ Vetiver sinh trưởng được trong khoảng 0–19,64 dS/m, tương đương 0–11 phần nghìn (0–11‰). Trên mức đó cây chậm hẳn lại, và sau 30 ngày ở mức 35,72 dS/m (20 phần nghìn) thì chết (Đoàn Chí Cường, Võ Văn Minh và Paul Trương, kỷ yếu Hội nghị Vetiver quốc tế lần 6, Đà Nẵng 2015).
Cùng một độ mặn, cỏ mọc trong đất khoẻ hơn mọc trong nước, vì đất có nhiều dinh dưỡng hơn và rễ còn với xuống được tầng sâu ít mặn hơn.
Một điểm ít được nói tới: sức chịu mặn không giống nhau giữa các dòng giống. Một nghiên cứu năm 2023 so nhiều dòng cỏ Vetiver ở sáu mức độ mặn và tìm ra dòng chịu tốt hơn hẳn các dòng còn lại (Novita và cộng sự, 2023). Nghĩa là khi bạn hỏi “cỏ Vetiver chịu mặn tới đâu”, câu trả lời còn phụ thuộc vào bạn mua dòng nào.
Cùng nhóm ấy đo thêm giai đoạn cây con trong nhà kính: ở 4 và 8 dS/m, chiều cao, diện tích lá và diệp lục của cây con đều giảm có ý nghĩa so với tưới nước ngọt (Novita và cộng sự, 2022). Nghĩa là ngưỡng 8 dS/m trong bảng trên là của cây đã bén rễ. Tép mới trồng nhạy hơn nhiều, và đó là lý do những tuần đầu trên đất mặn cần được tưới nhạt.
Cỏ Vetiver cải tạo đất nhiễm mặn bằng cách nào
Rễ cỏ Vetiver không hút muối ra khỏi đất rồi thải qua lá, dù nhiều người vẫn hình dung như vậy. Cơ chế thật là thoát, không phải hút.
Rễ cỏ mọc thẳng đứng và ăn sâu vài mét, nên nó đi xuyên qua tầng mặt mặn để tới tầng ẩm phía dưới, nơi độ mặn thấp hơn và dinh dưỡng khá hơn. Đó là lý do cỏ Vetiver phát huy rõ nhất ở những nơi mặn sinh ra từ mạch nước ngầm nông. Bộ rễ đó đồng thời hút nước rất khoẻ, kéo mực nước ngầm mặn hạ xuống, và mặn ở tầng mặt nhẹ dần theo.
Kết quả đo được ở Việt Nam cho thấy tác động đi xa hơn thế. Trên đụn cát nhiễm mặn và nhiễm kiềm nặng ở Ninh Thuận, sau ba tháng rễ cỏ đã xuyên qua lớp kiềm vôi cứng xuống 70 cm. Độ pH từ mặt đất tới độ sâu 1 m giảm được 2 độ, còn lượng muối hoà tan, đặc biệt là natri, giảm hơn một nửa (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 106). Năng suất ngô và nho của người dân quanh đó tăng lên thấy rõ (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 106).
Còn một vai trò nữa mà người trồng hay bỏ qua, và nó nằm chung mạch với các ứng dụng xử lý môi trường khác của loài cỏ này. Cỏ Vetiver là cây tiên phong: nó ổn định mặt đất và cải thiện vi khí hậu trước, để loài khác bám theo sau. Ở một bờ lạch triều tại Gold Coast (Úc), hai năm sau khi trồng cỏ Vetiver thì cây ngập mặn con tự mọc lên giữa các hàng cỏ.
Trồng cỏ Vetiver trên đất mặn cần chăm thế nào
Cỏ Vetiver chịu mặn giỏi khi đã bén rễ. Giai đoạn nguy hiểm nằm ở mấy tháng đầu, lúc rễ chưa đủ sâu để thoát khỏi tầng mặt. Nhóm Đại học Cần Thơ, sau 15 năm ứng dụng ở Đồng bằng sông Cửu Long, kết luận đúng như vậy: phèn và mặn ảnh hưởng tới cỏ Vetiver ở giai đoạn cây con, nên vùng khó phải chăm kỹ hơn hẳn lúc mới triển khai (sách Đại học Cần Thơ 2016, tr.160).
Bốn việc đáng làm trong mùa đầu:
- Tưới cho rễ ăn xuống. Ở Swan Hill (Victoria, Úc), cỏ chỉ cần tưới trong mùa hè đầu tiên; khi rễ chạm được tầng ẩm ít mặn thì cây tự sống và sau hai năm cao tới 2 m.
- Phủ gốc. Trên bãi thải mặn và kiềm ở Queensland, phủ gốc làm tăng rõ tỷ lệ sống, trong khi bón phân đơn thuần thì không.
- Bón lân và đạm, đừng trông vào thạch cao. Riêng bón DAP 100 kg/ha đã làm sinh khối khô tăng gấp 9 lần, còn thạch cao không tạo khác biệt nào với cỏ Vetiver (Truong và cộng sự, 2002, tr. 5).
- Dùng bầu ươm thay vì tép rễ trần ở những chỗ khắc nghiệt nhất, để cây có sẵn bộ rễ khi ra đất. Phần thao tác chi tiết nằm ở bài kỹ thuật trồng cỏ Vetiver.
Theo kinh nghiệm vườn giống của OlaFarm, trong ba dòng giống chúng tôi đang cung cấp thì HB06 hợp nhất với đất nhiễm mặn và đất ven biển. Dòng này chịu được biên độ pH rộng mà không cần cải tạo đất trước, đồng thời chịu ngập, chịu hạn và chịu phèn, đúng bộ điều kiện mà một thửa đất mặn thường có cùng lúc. Ba dòng cùng một mức giá nên bạn không phải cân nhắc chi phí khi chọn.
OlaFarm đã cung cấp giống cho các công trình trên đất ven biển và đất nhiễm mặn. Nếu bạn đang có một khu đất như vậy, hãy cho chúng tôi biết độ mặn đo được, nguồn gây mặn và diện tích, chúng tôi sẽ tư vấn dòng giống, dạng giống và mật độ phù hợp.
Những việc cỏ Vetiver không làm được
Cỏ Vetiver không cứu được đất quá mặn. Từ 20 dS/m trở lên bạn đã mất một nửa sinh khối, mà sinh khối chính là thứ quyết định tốc độ cải tạo. Trước khi trồng, hãy đo độ mặn thật của tầng 0–20 cm thay vì ước lượng bằng mắt.
Có nơi phải nhường loài khác. Trên các tuyến đê ngăn mặn, độ mặn của nước có lúc tăng cao tới mức ảnh hưởng tới cỏ Vetiver. Dự án giảm nhẹ thiên tai ở Quảng Ngãi đã rút kinh nghiệm bằng cách trồng cây dừa nước và cây giáng chịu mặn tốt hơn ở hàng dưới cùng để giữ chân đê, còn phía trên tiếp tục trồng cỏ Vetiver (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 73).
Cỏ Vetiver không thay được biện pháp thuỷ lợi. Đây là một trong những giới hạn của loài cỏ này mà bạn nên biết trước khi lập phương án. Nó xử lý phần mặn ở tầng đất và phần mạch ngầm nông. Nguồn mặn từ nước tưới hoặc từ triều xâm nhập vẫn phải chặn bằng cống, đê và lịch lấy nước.
Ngược lại, ở đúng chỗ hợp với nó thì cỏ Vetiver bền rất lâu. Trên một tuyến đê biển dài 11 km vùng cửa sông Đồng bằng sông Cửu Long, đắp bằng phù sa và bùn nạo vét nên rất dễ xói, cỏ Vetiver đã giữ ổn định suốt 12 năm. Mặt ngoài đê chịu triều cường và ngập mặn thường xuyên mà cỏ vẫn sống và vươn lên (Trương và Phạm Thanh Hải 2015, dẫn trong sách Đại học Cần Thơ 2016, tr.98–99).
Tóm lại, cỏ Vetiver chịu mặn tốt hơn gần hết cây trồng nông nghiệp, nhưng sức chịu ấy có ngưỡng và còn khác nhau giữa các dòng giống. Nó can thiệp được vào hai trong ba đường mà muối giết cây, và ở chỗ mặn quá ngưỡng thì phải nhường loài khác. Hai con số đáng ghi lại từ vụ đầu là độ mặn đo được ở tầng rễ và tỷ lệ sống sau ba tháng.
Bạn đang có một khu đất nhiễm mặn và chưa chắc cỏ Vetiver hợp hay không? Hãy gửi cho OlaFarm kết quả đo độ mặn, ảnh hiện trạng và mục đích của bạn. Chúng tôi sẽ nói rõ dòng giống nào hợp, cần chăm ra sao trong giai đoạn đầu, và chỗ nào nên dùng loài khác. Bạn có thể liên hệ OlaFarm hoặc gửi yêu cầu báo giá.
Câu hỏi thường gặp
Đất nhiễm mặn ở mức nào thì tôi vẫn trồng được cỏ Vetiver?
Nếu độ mặn tầng mặt dưới 8 dS/m thì cây gần như không bị ảnh hưởng. Từ 8 đến 20 dS/m cây vẫn sống và vẫn cải tạo được đất, chỉ sinh khối giảm dần. Trên 20 dS/m bạn mất một nửa sinh khối, và ngưỡng sống sót cuối cùng là 47,5 dS/m.
Tôi trồng cỏ Vetiver bao lâu thì đất mới bớt mặn?
Ở Ninh Thuận, sau ba tháng độ pH đã giảm 2 độ và lượng muối hoà tan giảm hơn một nửa. Tuy nhiên kết quả phụ thuộc vào nguồn gây mặn: mặn do mạch nước ngầm nông thì cải thiện nhanh, còn mặn do triều xâm nhập lặp lại hằng năm thì cần xử lý cả phần thuỷ lợi.
Cỏ Vetiver có sống được trong nước lợ và nước mặn không?
Có, trong khoảng 0 đến 11 phần nghìn. Trên mức đó cây chậm lại rõ rệt, và ở 20 phần nghìn thì không sống được quá một tháng. Ở cùng một độ mặn, cỏ trồng trong đất khoẻ hơn cỏ trồng trong nước.
Tôi nên chọn dòng giống nào cho đất ven biển?
OlaFarm khuyên dùng HB06 vì dòng này chịu được biên độ pH rộng, chịu ngập, chịu hạn và chịu phèn cùng lúc. Hãy cho chúng tôi biết độ mặn đo được và nguồn gây mặn, chúng tôi sẽ tư vấn cả dạng giống và mật độ.
Cỏ Vetiver có tự lan ra ruộng lúa bên cạnh không?
Không. Các dòng giống dùng cho bảo vệ môi trường có ra hoa nhưng không kết hạt, không có thân bò và thân rễ, nên cỏ chỉ nở rộng dần tại chỗ chứ không phát tán.
Tài liệu tham khảo
- Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
- Novita, A., Mariana, M., Nora, S., Ramadhani, E., Julia, H. và Lestami, A. (2022). Growth characteristics of vetiver grass (Vetiveria zizanioides) on saline soils. Agro Bali: Agricultural Journal, 5(2), 365–368. https://doi.org/10.37637/ab.v5i2.933
- Novita, A., Siregar, L. A. M., Rosmayati và Rahmawati, N. (2023). Vetiver (Vetiveria zizanioides L.) ecotypes assessment for salinity tolerance. SABRAO Journal of Breeding and Genetics, 55(5). https://doi.org/10.54910/sabrao2023.55.5.29
- Truong, P., Gordon, I., Armstrong, F. và Shepherdson, J. (2002). Vetiver grass for saline land rehabilitation under tropical and Mediterranean climate. Trong Proceedings of the 8th National Conference on Productive Use of Saline Lands, Fremantle.
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
