Tinh dầu Vetiver: chiết từ rễ, dùng vào việc gì và mua ở đâu

Tinh dầu vetiver là gì và được chiết từ bộ phận nào của cây?

Cỏ Vetiver là cây thuộc họ Hoà thảo, tên khoa học Chrysopogon zizanioides. Phần lớn cây hương liệu cho tinh dầu ở lá, ở hoa hoặc ở vỏ quả, còn vetiver thì ngược lại: toàn bộ tinh dầu nằm trong rễ. Lá vetiver gần như không có tinh dầu, nên bạn có cắt bao nhiêu lá cũng không ra được giọt dầu nào.

Điều này quyết định cả cách canh tác lẫn giá thành. Muốn lấy tinh dầu thì phải đào cả khóm lên, rửa sạch đất bám trong búi rễ, cắt ngắn rồi mới đưa vào nồi chưng cất. Cắt lá thì cây tái sinh, còn đào rễ thì coi như kết thúc chu kỳ của khóm đó tại chỗ đứng của nó.

Ở Việt Nam cây này còn được gọi là cỏ hương bài hoặc cỏ hương lau, nên bạn sẽ gặp cùng một sản phẩm dưới nhiều cái tên: tinh dầu vetiver, tinh dầu cỏ vetiver, tinh dầu hương bài, tinh dầu cỏ hương bài. Tất cả đều chỉ một thứ, chưng cất từ rễ cùng một loài cây.

Ngoài Bắc còn một cây khác cũng được gọi là “hương bài”, đó là hương bài lá rẻ quạt (Dianella ensifolia), người ta trồng lấy rễ làm hương thắp. Cây đó khác họ hoàn toàn với cỏ Vetiver và có độc, không cho tinh dầu vetiver. Bạn nhớ chỗ này để khỏi mua nhầm nguyên liệu.

Rễ cho bao nhiêu tinh dầu và mất bao lâu mới thu được?

Hàm lượng tinh dầu trong rễ vetiver dao động khoảng 0,3 đến 2% tính trên rễ tươi, tuỳ dòng giống, điều kiện canh tác, thổ nhưỡng, khí hậu, thời điểm khai thác, tuổi rễ và cả quy trình chưng cất (nguồn: U. C. Lavania, “Vetiver Oil”, kỷ yếu ICV3, vetiver.org). Nói cho dễ hình dung, một tấn rễ tươi cho ra khoảng 3 đến 20 kilogram tinh dầu, tuỳ những yếu tố vừa kể.

Rễ cũng cần thời gian, và đây là chỗ con số ngoài đồng khác với con số trong sách. Tài liệu quốc tế ghi rễ 15 đến 18 tháng đã cho hàm lượng và chất lượng tốt nhất (cùng nguồn trên). Trồng thực tế ở Việt Nam thì OlaFarm thu rễ muộn hơn, vào khoảng tháng thứ 18 đến 24 sau khi trồng, và rễ khoảng 24 tháng là lứa chúng tôi thấy cho dầu tốt nhất. Thu sớm hơn thì rễ chưa đủ hàm lượng, còn để quá lâu nữa thì rễ hoá gỗ và công đào tăng lên đáng kể.

Khâu chưng cất cũng chậm hơn hẳn các nguyên liệu khác, vì tinh dầu nằm sâu trong mô rễ và phải khuếch tán dần ra ngoài mới lấy được. Đây là ba lý do cộng lại khiến tinh dầu vetiver luôn nằm ở nhóm đắt: rễ cho ít dầu, cây phải nuôi từ một năm rưỡi đến hai năm, và một mẻ chưng cất kéo dài.

Nếu bạn muốn đi sâu vào phần con số của một vụ nguyên liệu, trang giống cỏ Vetiver lấy tinh dầu có bảng số liệu tham chiếu chi tiết hơn.

Tôi nhận biết tinh dầu vetiver nguyên chất bằng cách nào?

Trước hết, một mẹo phổ biến trên mạng không dùng được cho vetiver: người ta hay bảo nhỏ một giọt lên giấy trắng, để khô mà còn vệt dầu loang thì là hàng pha. Cách này đúng với tinh dầu nhẹ, nhưng tinh dầu vetiver vốn rất sánh và bay hơi chậm nên vệt giấy lâu tan hơn hẳn. Nhìn vệt giấy mà kết luận thì rất dễ oan cho dầu thật.

Bốn điều đáng tin hơn:

Đọc kỹ nhãn. Nhãn của một chai tinh dầu nghiêm túc phải ghi tên khoa học của cây, bộ phận được chiết, phương pháp chiết, số lô và hạn dùng. Thiếu tên khoa học và bộ phận chiết là dấu hiệu đầu tiên cần dè chừng.

Hỏi hồ sơ phân tích GC/MS. Đây là bản phân tích thành phần hoá học của đúng lô hàng bạn mua. Bạn nên chọn nơi bán có sẵn hồ sơ đó (nguồn: trang Safety của NAHA). Nơi bán thật sự làm nghề sẽ đưa cho bạn xem mà không ngần ngại.

Nghi ngờ mức giá quá thấp. Tinh dầu vetiver đắt vì ba lý do đã nói ở trên, và không có cách nào rút ngắn được chúng. Một chai rẻ bất thường thì gần như chắc chắn đã bị pha loãng bằng dầu nền, hoặc là hương liệu tổng hợp mang tên vetiver.

Đừng vội kết luận khi thấy tên khoa học cũ. Nhiều nhãn vẫn ghi Vetiveria zizanioides. Đó là tên cũ của chính loài cây này, sau đó giới thực vật học chuyển sang chi Chrysopogon. Nhãn ghi tên cũ chỉ có nghĩa là người ta dùng tài liệu đời trước, không phải dấu hiệu hàng giả.

Nếu bạn muốn hiểu kỹ hơn về chuyện phân biệt tinh dầu với dầu nền và hương liệu tổng hợp, chúng tôi đã viết riêng một bài về tinh dầu là gì và cách nhận biết.

Nếu bạn muốn tự làm vùng nguyên liệu tinh dầu vetiver

Nếu bạn đang muốn tự trồng Vetiver và phát triển vùng nguyên liệu Vetiver để lấy rễ bán cho các cơ sở chưng cất, hoặc để tự chưng cất luôn, OlaFarm có thể cung cấp giống và tư vấn kỹ thuật cho bạn.

Vườn giống của chúng tôi rộng khoảng 6 ha, công suất khoảng 80.000 cây mỗi ngày và khoảng 10 triệu cây mỗi năm, với bộ giống tự chọn lọc từ năm 2016. Chúng tôi giao giống kèm hướng dẫn kỹ thuật trồng lấy rễ, vì trồng để thu rễ khác với trồng để chống sạt lở ở khá nhiều điểm, từ mật độ, cách làm đất cho đến lịch thu hoạch.

Rễ Vetiver là một mặt hàng giá trị cao, nhưng nó không phải là mặt hàng có thể bán lẻ ngoài chợ. Bạn nên ký hợp đồng bao tiêu hoặc có kế hoạch sản xuất và tiêu thụ cụ thể trước khi bắt tay vào trồng loại cỏ này.

Hai việc bạn có thể làm ngay: xem giống cỏ Vetiver trồng làm nguyên liệu tinh dầu để biết nên chọn dòng nào và quy cách ra sao, hoặc đọc kỹ thuật trồng cỏ Vetiver từ A đến Z nếu bạn muốn nắm phần canh tác trước.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.