Trang chủ › Kiến thức › Nông nghiệp bền vững là gì và bắt đầu từ đâu trên đồng ruộng Việt Nam
Nông nghiệp bền vững là gì và bắt đầu từ đâu trên đồng ruộng Việt Nam
Tóm tắt
Nông nghiệp bền vững không phải một phong trào, mà là cách canh tác giữ cho mảnh đất năm sau vẫn đủ sức nuôi cây như năm nay trong khi bạn vẫn có lãi. Bài này đi qua năm nhóm giải pháp, và chỉ cho bạn nên bắt đầu từ nhóm nào tuỳ theo ruộng của mình nhỏ hay lớn, bằng hay dốc.
Người nông dân nào cũng biết mảnh đất của mình đang yếu đi. Cùng một thửa ruộng, cùng một giống lúa, nhưng lượng phân bón phải tăng dần qua từng vụ mới giữ được năng suất cũ. Đất mặt sau mỗi trận mưa lớn lại mỏng thêm một chút, và cái mỏng đi ấy không quay lại nữa.
Nông nghiệp bền vững ra đời để trả lời đúng bài toán đó. Đây không phải chuyện chỉ dành cho trang trại hữu cơ quy mô lớn, cũng không đòi bạn thay đổi mọi thứ cùng một lúc.
Trong bài này, OlaFarm đi qua năm nhóm giải pháp đang được áp dụng trên đồng ruộng Việt Nam, mỗi nhóm kèm một bài chuyên sâu để bạn đọc tiếp khi cần. Phần chúng tôi muốn bạn đọc kỹ nhất là mục 4, chỗ nói thứ tự nên làm và thứ tự chưa cần làm vội.
Nội dung bài
1. Nông nghiệp bền vững là gì?
Ba chân phải cùng đứng được
Theo định hướng phát triển nông nghiệp bền vững của FAO, một hệ canh tác chỉ được coi là bền vững khi nó đứng vững trên cả ba chân cùng lúc: hiệu quả kinh tế cho người sản xuất, sức khoẻ lâu dài của tài nguyên đất và nước, và lợi ích xã hội cho cộng đồng sống quanh vùng canh tác.
Ba chân này ràng buộc lẫn nhau, và đó là chỗ nhiều mô hình thất bại. Một mô hình bỏ hẳn phân bón hoá học nhưng năng suất tụt một nửa thì người làm không theo được quá hai vụ. Ngược lại, một mô hình đẩy năng suất bằng cách vắt kiệt đất sẽ mất trắng vào lúc đất hết sức.
Nói cho gọn, bền vững nghĩa là giữ được cả ba chân, chứ không phải hy sinh chân này để kê chân kia.
Phân biệt với nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp tuần hoàn
Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn nhau, nhưng chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau.
Nông nghiệp bền vững là cái đích: đất và nước còn nguyên sức sau nhiều năm canh tác, người làm vẫn sống được bằng nghề. Nó không quy định bạn phải dùng hay không dùng loại vật tư nào.
Nông nghiệp hữu cơ là một bộ quy tắc về đầu vào, buộc bạn không dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, và muốn gọi tên thì phải có chứng nhận. Đây là một con đường đi tới bền vững, nhưng không phải con đường duy nhất.
Nông nghiệp tuần hoàn nói về dòng vật chất: phụ phẩm của khâu này thành đầu vào của khâu kia, thay vì bỏ đi. Rơm rạ quay lại làm lớp phủ, phân chuồng quay lại làm phân bón, lá cắt ra quay lại mặt luống.
Bạn hoàn toàn có thể canh tác bền vững mà chưa làm hữu cơ. Điều kiện là mảnh đất phải giữ được sức, và đó là chỗ năm nhóm giải pháp dưới đây bắt đầu.
2. Bốn sức ép đang siết đồng ruộng Việt Nam
Thứ nhất, đất đang thoái hoá trên diện rộng. Theo số liệu của Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố tháng 12/2024, tính đến năm 2019 cả nước có khoảng 11,8 triệu ha đất bị thoái hoá, chiếm 35,7% tổng diện tích tự nhiên. Trong phần diện tích đó, 43% là đất sản xuất nông nghiệp, còn 42% là đất lâm nghiệp (nguồn: VietnamPlus – TTXVN, 20/12/2024).
Thứ hai, lượng phân bón trên mỗi hecta đã ở mức rất cao. Số liệu FAO do Ngân hàng Thế giới tổng hợp cho thấy Việt Nam dùng 419,9 kg phân bón trên mỗi hecta đất canh tác trong năm 2023, trong khi mức trung bình toàn thế giới cùng năm là 137,6 kg/ha (nguồn: World Bank, chỉ số AG.CON.FERT.ZS). Con số này tự nó chưa nói lên chuyện đúng hay sai, nhưng nó cho thấy dư địa để tăng năng suất bằng cách bón thêm gần như đã cạn.
Thứ ba, nước ngày càng khó lường. Mưa dồn vào ít trận lớn hơn, còn giữa các trận là những đợt khô dài hơn, nên ruộng vừa chịu úng vừa chịu hạn trong cùng một vụ đã thành chuyện quen ở nhiều vùng.
Thứ tư, canh tác trên đất dốc mất đất mặt nhanh nhất. Đây cũng là nhóm ruộng mà năm giải pháp dưới đây tạo khác biệt rõ nhất, vì mọi thứ bạn bón xuống đều có thể trôi đi trong một trận mưa.
3. Năm nhóm giải pháp và bài chuyên sâu cho từng nhóm
Giải pháp 1: Giữ đất mặt ở lại trên ruộng
Đây là việc phải làm trước tiên, vì nếu lớp đất mặt còn trôi thì mọi khoản đầu tư sau đó đều trôi theo. Lớp đất mặt là nơi chứa gần như toàn bộ chất hữu cơ và hệ vi sinh vật của thửa ruộng, và nó cần hàng trăm năm để hình thành trở lại.
Ba việc bạn làm được ngay: luân canh cây trồng để cắt vòng đời sâu bệnh và trả lại đạm cho đất qua cây họ đậu; giảm số lần cày xới để giữ cấu trúc đất; và trên đất dốc thì dựng băng cản ngang sườn để hãm dòng chảy tràn, buộc nước nhả bùn cát ra trước khi đi tiếp.
Việc thứ ba là chỗ có số đo tại Việt Nam rõ nhất. Trong thí nghiệm của Trương và Loch năm 2004, lượng đất mất trên cùng một khu vực với ba cách xử lý khác nhau như sau:
| Cách xử lý | Lượng đất mất (tấn/ha) |
|---|---|
| Đất trống, không che phủ (đối chứng) | 27,1 |
| Canh tác truyền thống | 5,7 |
| Có băng cỏ theo đường đồng mức | 0,8 |
(nguồn: Trương và Loch 2004, dẫn theo cẩm nang TVNI, Bảng 1, tr. 112)
Cách làm này còn tự tốt lên theo thời gian. Bùn cát bị hàng cỏ giữ lại sẽ lắng dần ở phía trên hàng, và cây cỏ mọc rễ mới từ các đốt thân bị vùi để vươn lên theo lớp đất bồi. Sau vài năm, sườn dốc tự chia thành các bậc thang thoải mà bạn không phải đắp bờ.
→ Đọc sâu hơn: chống xói mòn đất trong nông nghiệp và các loài cây trồng chống xói mòn.
Giải pháp 2: Giữ nước lại trong đất, không chỉ tiết kiệm nước tưới
Phần lớn các bài viết về quản lý nước dừng ở khâu tưới: tưới nhỏ giọt, tưới phun sương, thu gom nước mưa. Những việc đó đều đúng và nên làm, vì chúng cắt giảm trực tiếp lượng nước bạn phải bơm lên ruộng.
Nhưng có một vế thứ hai ít được nói tới, và nó quyết định nhiều hơn: ruộng của bạn giữ lại được bao nhiêu phần trong lượng mưa rơi xuống. Nếu nước mưa chảy tuột đi ngay trên mặt đất thì bạn vừa mất nước, vừa mất luôn lớp đất mặt mà nước cuốn theo. Hai vế này là một việc chứ không phải hai, nên khi bạn giải quyết được vế thấm thì vế tưới cũng nhẹ đi.
Giải pháp 3: Trả dinh dưỡng về đất thay vì mua thêm mỗi vụ
Với mức 419,9 kg phân bón trên mỗi hecta đã nêu ở mục 2, hướng đi còn lại không phải là bón thêm mà là giữ cho phần đã bón không đi mất, đồng thời mở một dòng dinh dưỡng quay vòng ngay trong ruộng.
Ba việc tạo nên dòng quay vòng đó: dùng phân chuồng ủ hoai, phân compost và cây phân xanh để cải thiện cấu trúc đất; phủ mặt luống để giữ ẩm và hạ nhiệt độ đất trong những ngày nắng gắt; và chặn phần đạm, lân hoà tan đang trôi theo nước chảy tràn ở cuối dốc. Khoản thất thoát thứ ba ít ai đo nhưng ai cũng chịu.
Giải pháp 4: Kiểm soát sâu bệnh và cỏ dại bằng biện pháp sinh học
Kiểm soát sinh học không có nghĩa là bỏ hẳn thuốc bảo vệ thực vật. Nó có nghĩa là bạn dựng sẵn nhiều lớp phòng thủ, để đến lượt thuốc thì lượng cần dùng ít hơn hẳn.
Bọ rùa, ong ký sinh và nhiều loài vi sinh vật có ích sẽ tự khống chế rệp và sâu non nếu bạn không phun trắng đồng, và một dải cây bụi ở bờ ruộng là nơi trú cho nhóm sinh vật này giữa hai vụ. Bên cạnh đó, các chế phẩm bảo vệ thực vật có nguồn gốc vi sinh vật hoặc thực vật phân huỷ nhanh hơn và ít tồn dư hơn thuốc hoá học.
Với cỏ dại, một lớp phủ dày trên mặt luống che sáng và hạ nhiệt bề mặt, nhờ đó hạt cỏ dại khó nảy mầm. Bạn đổi được một phần chi phí thuốc trừ cỏ lấy công phủ luống, và lớp phủ ấy sau khi mục lại thành chất hữu cơ cho đất.
Giải pháp 5: Chọn công nghệ đúng quy mô của mình
Nhóm giải pháp cuối cùng là công nghệ, và đây cũng là nhóm dễ tiêu tiền sai chỗ nhất.
Những thứ đang chứng minh được hiệu quả gồm hệ tưới tự động điều khiển theo cảm biến độ ẩm, máy móc canh tác tiết kiệm nhiên liệu, và phần mềm quản lý nông trại để theo dõi lịch bón, lịch phun cùng dự báo thời tiết. Ở quy mô đủ lớn, các công cụ này cắt được cả chi phí lẫn rủi ro.
Nhưng công nghệ chỉ phát huy khi nền đất đã ổn định. Nếu ruộng vẫn mất đất mặt sau mỗi trận mưa, một hệ cảm biến độ ẩm chỉ giúp bạn biết chính xác hơn về một vấn đề mà nó không giải quyết được.
4. Bắt đầu từ đâu: lộ trình theo quy mô và địa hình ruộng
Đây là chỗ phần lớn bài viết về nông nghiệp bền vững dừng lại ở khẩu hiệu. Năm nhóm giải pháp ở trên đều đúng, nhưng làm cả năm cùng lúc thì không ai đủ tiền và đủ người. Thứ tự mới là thứ quyết định.
OlaFarm đi khảo sát cùng khách hàng nhiều năm, và thứ tự dưới đây là cách chúng tôi vẫn tư vấn khi đứng tại ruộng.
| Ruộng của bạn | Làm trước | Chưa cần vội |
|---|---|---|
| Vườn hộ, ruộng nhỏ dưới 1 ha, mặt bằng | Che phủ mặt luống và bón hữu cơ. Rẻ nhất, thấy kết quả trong một vụ | Thiết bị tưới tự động, phần mềm quản lý |
| Ruộng hoặc vườn trên đất dốc, mọi diện tích | Băng cản ngang dốc trước tiên. Chưa chặn được dòng chảy thì mọi khoản bón xuống đều trôi | Chuyển đổi hữu cơ, đầu tư giống mới |
| Trang trại từ vài ha trở lên | Xử lý nền đất và nước bằng biện pháp sinh học, làm cuốn chiếu từng khu | Số hoá toàn trang trại ngay từ đầu |
Bảng dài, bạn vuốt ngang để xem đủ ba cột.
Nguyên tắc chung nằm ở chi phí trên mỗi đơn vị hiệu quả. Nhóm giải pháp sinh học rẻ và tự tốt lên theo năm tháng, còn nhóm thiết bị đắt và hao mòn dần, nên bạn xử lý phần nền đất trước rồi mới đến thiết bị.
Có một việc nữa nên làm ngay từ vụ đầu, và nó không tốn đồng nào. Bạn hãy ghi lại hai con số qua từng vụ, gồm lượng phân phải bón và độ dày lớp đất bồi phía trên mỗi băng cản. Hai con số này sẽ nói cho bạn biết cách làm có hợp với ruộng của mình không, sớm hơn nhiều so với việc chờ nhìn năng suất.
5. Cỏ Vetiver nằm ở đâu trong bức tranh này
Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) là cỏ lâu năm mọc thành khóm, rễ chùm đâm gần như thẳng đứng xuống sâu. Trong nông nghiệp bền vững, nó không đóng vai cây trồng chính mà đóng vai một cấu kiện sống của thửa ruộng: bạn đặt đúng chỗ một lần, rồi để nó làm việc nhiều năm.
Nó tham gia vào bốn trong năm nhóm giải pháp ở trên. Băng cỏ ngang dốc giữ đất mặt lại, bộ rễ để lại kênh dẫn giúp nước mưa thấm sâu thay vì trôi trên mặt, phần dinh dưỡng hoà tan bị chặn lại trong ruộng, và lá cắt ra dùng làm lớp phủ trị cỏ dại.
Nó cũng có ba giới hạn cứng mà bạn nên biết trước khi xuống giống, trong đó có một giới hạn đủ để loại cỏ Vetiver khỏi một số thửa vườn. OlaFarm tách phần này thành một bài riêng, đủ cả số liệu lẫn phần giới hạn.
→ Đọc tiếp: cỏ Vetiver trong nông nghiệp và kỹ thuật trồng cỏ Vetiver.
6. Câu hỏi thường gặp
Nông nghiệp bền vững có bắt tôi phải bỏ hẳn phân hoá học không?
Không. Nông nghiệp bền vững hướng tới việc giảm dần mức phụ thuộc chứ không đặt điều kiện bỏ hẳn ngay. Cách đi thực tế là giữ cho phần phân bạn đã bón không trôi đi, đồng thời mở thêm nguồn dinh dưỡng tại chỗ bằng phân hữu cơ và lớp phủ. Khi hai việc đó chạy được vài vụ, lượng phân hoá học cần dùng sẽ tự giảm mà năng suất không tụt.
Ruộng nhà tôi đang cho năng suất ổn định, tôi có cần đổi cách làm không?
Bạn nên nhìn vào lượng vật tư phải bỏ ra để giữ mức năng suất ấy, chứ đừng chỉ nhìn vào sản lượng. Nếu qua vài vụ gần đây bạn phải bón nhiều hơn, phun nhiều hơn mà sản lượng chỉ đi ngang, thì đất đã bắt đầu xuống sức và phần chênh lệch ấy đang được bù bằng tiền của bạn. Đó là lúc nên bắt đầu, vì làm sớm rẻ hơn nhiều so với chờ đến khi năng suất tụt thấy rõ.
Tôi làm một mình trên ruộng nhỏ thì bắt đầu từ đâu cho đỡ tốn?
Bạn hãy bắt đầu bằng che phủ mặt luống và bón hữu cơ, vì hai việc này gần như không cần vốn và cho kết quả ngay trong vụ đầu. Nếu ruộng của bạn có dốc, dù chỉ dốc nhẹ, thì việc đầu tiên nên làm là dựng một băng cản ngang dốc ở chỗ nước hay chảy tập trung. Chúng tôi gợi ý bạn thử trên một thửa khó nhất trước, thay vì làm đại trà ngay từ đầu.
Tôi phải chờ bao lâu mới thấy được kết quả?
Điều đó phụ thuộc bạn bắt đầu từ nhóm giải pháp nào. Che phủ và bón hữu cơ cho thấy khác biệt về độ ẩm và độ tơi của đất ngay trong vụ đầu. Băng cản ngang dốc thì cần một đến hai mùa mưa để hàng cây khép lại và bắt đầu giữ được bùn cát, sau đó tác dụng tăng dần theo từng năm chứ không giảm.
Nông nghiệp bền vững và nông nghiệp hữu cơ có phải là một không?
Không phải. Nông nghiệp hữu cơ là một bộ quy tắc về đầu vào, buộc bạn không dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, và muốn gọi tên thì cần có chứng nhận. Nông nghiệp bền vững là cái đích xa hơn, nói về việc đất và nước còn nguyên sức sau nhiều năm canh tác trong khi bạn vẫn sống được bằng nghề. Làm hữu cơ là một con đường đi tới đó, nhưng bạn hoàn toàn có thể canh tác bền vững mà chưa chuyển sang hữu cơ.
Nguồn tham khảo
- FAO — Sustainability, khung ba trụ cột của nông nghiệp bền vững.
- Bộ Tài nguyên và Môi trường, số liệu hiện trạng thoái hoá đất năm 2019, công bố tháng 12/2024, dẫn theo VietnamPlus – TTXVN.
- Ngân hàng Thế giới, chỉ số Fertilizer consumption (kg per hectare of arable land), nguồn dữ liệu FAO, số liệu năm 2023.
- Cẩm nang TVNI — Paul Trương, Trần Tân Văn, Elise Pinners, Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Lượng đất mất tại Việt Nam (Bảng 1, tr. 112).
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
