Trang chủ › Kiến thức › Cây chống xói mòn đất: 6 loại cây phổ biến và cách chọn cho đúng
Cây chống xói mòn đất: 6 loại cây phổ biến và cách chọn cho đúng
Tóm tắt
Bài viết này giới thiệu sáu loại cây chống xói mòn đất đang được trồng phổ biến ở Việt Nam, bốn đặc điểm cần có ở một cây giữ đất, bảng chọn cây theo từng hiện trạng thật, và ba việc mà cây trồng không làm thay được biện pháp công trình.
Mỗi mùa mưa, một vạt đất dốc lại mỏng đi một ít. Đất mặt trôi xuống mương, xuống ruộng, phân bón đi theo, còn phần đất ở lại thì mỗi năm một chai và bạc màu hơn. Trồng cây phủ lên là cách bền và ít tốn kém để chặn quá trình đó, nhưng chỗ khó nằm ở câu hỏi trồng cây gì cho đúng với mảnh đất của mình.
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ chia sẻ với bạn sáu loại cây chống xói mòn đất mà bà con và các đơn vị thi công ở Việt Nam hay dùng, kèm cách chọn cây theo hiện trạng thật của mảnh đất. Chúng tôi cũng nói thẳng những việc cây trồng không giải quyết được, để bạn không đặt nhầm kỳ vọng vào chúng.
Nội dung bài
1. Cây chống xói mòn đất cần có bốn đặc điểm gì
Trước khi so sánh từng loài, bạn nên nắm bốn đặc điểm quyết định một cây có giữ được đất hay không. Có bốn cái gốc này rồi thì gặp loài nào bạn cũng tự chấm được, kể cả loài không nằm trong bài.
| Đặc điểm | Nó giải quyết chuyện gì |
|---|---|
| Bộ rễ ăn sâu, dày và bám chắc | Xâu khối đất lại thành một mảng và neo qua mặt trượt, giữ đất theo phương thẳng đứng |
| Tán lá che kín mặt đất | Hạt mưa không đập thẳng xuống mặt đất, dòng chảy tràn bị hãm lại nên đất kịp thấm nước |
| Không tranh chỗ với cây trồng chính | Rễ không lan ngang, cây không phát tán thành cỏ dại, nhờ vậy trồng được ngay trong vườn hoặc sát công trình |
| Sống được trên đất xấu | Nơi đã bị xói mòn thường nghèo dinh dưỡng, dốc, khô hạn hoặc ngập theo mùa, cây yếu không bám nổi |
Rất ít loài đủ cả bốn đặc điểm. Vì vậy một mảnh đất dốc làm tử tế thường có hơn một loài cây cùng làm việc: một loài lo giữ đất theo chiều sâu, một loài lo phủ kín mặt bằng.
2. Sáu loại cây chống xói mòn đất phổ biến ở Việt Nam
| Loại cây | Tên khoa học | Cách nó giữ đất | Hợp nhất với | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|---|
| Cỏ Vetiver (cỏ hương bài) | Chrysopogon zizanioides, họ Lúa | Rễ chùm đâm gần như thẳng đứng, sâu và dày; các khóm khép lại thành hàng rào sống hãm dòng chảy | Mái taluy, bờ sông bờ kênh, đất canh tác trên dốc | Không chịu bóng râm; phải trồng thành hàng theo đường đồng mức mới phát huy |
| Lạc dại hoa vàng | Arachis pintoi, họ Đậu | Thân bò phủ kín mặt đất, rễ cố định đạm làm đất tốt dần | Phủ gốc vườn cây ăn trái, cải tạo đất bạc màu | Rễ nông nên không neo được khối đất trên mái dốc đứng |
| Kim tiền thảo | Desmodium styracifolium, họ Đậu | Sinh trưởng nhanh, phủ kín mặt đất và lấn cỏ dại | Đất đồi khô, chân vườn cây lâu năm | Thảm thấp, chỉ chặn được xói mòn bề mặt |
| Điên điển | Sesbania spp., họ Đậu | Bụi cao, rễ khoẻ, chịu ngập và chịu phèn nên bám được nơi đất yếu | Bờ kênh và vùng đất phèn ngập theo mùa ở đồng bằng sông Cửu Long | Thân gỗ mềm, đời sống ngắn, phải trồng lại theo chu kỳ |
| Đào đậu (cọc rào, hồng mai) | Gliricidia sepium, họ Đậu | Cây gỗ nhỏ rễ sâu, cố định đạm; giâm cành sống rất dễ nên hay trồng làm hàng cọc sống chắn dòng chảy | Hàng ranh trên đất dốc, trồng xen trong vườn | Tán cao che bóng lớp cây bên dưới, phải rong tỉa định kỳ |
| Thảo quyết minh | Senna tora (tên cũ Cassia tora), họ Đậu | Bụi thấp mọc dày, sinh khối lá lên nhanh, che mặt đất đúng vào mùa mưa | Phủ nhanh đất trống, đất đồi mới khai hoang | Cây một năm, tàn lụi theo mùa nên phải gieo lại |
Bạn để ý sẽ thấy năm trong sáu loài trên đều thuộc họ Đậu. Đó không phải trùng hợp: cây họ Đậu vừa phủ đất vừa cố định đạm, nên mảnh đất vừa được giữ lại vừa tốt dần lên. Chỗ chúng yếu là chiều sâu rễ, và cỏ Vetiver bù đúng vào chỗ đó. Cũng vì vậy mà hai nhóm này thường được trồng cùng nhau chứ không thay nhau.
3. Chọn cây nào cho hiện trạng đất của bạn
Cùng là chống xói mòn, nhưng một mái taluy vừa san xong và một vườn cà phê trên đất dốc cần hai cách làm khác nhau. Bảng dưới đây là cách OlaFarm vẫn tư vấn khi khách gửi ảnh hiện trạng về.
| Hiện trạng | Vấn đề chính | Cây nên trồng |
|---|---|---|
| Mái taluy đường, mái đào và mái đắp, dốc đứng | Cả khối đất muốn trượt xuống theo một mặt trượt nằm sâu | Cỏ Vetiver trồng thành hàng theo đường đồng mức, làm lớp giữ đất chính |
| Bờ sông, bờ kênh, mép hồ | Dòng chảy xoáy vào chân bờ, mực nước lên xuống theo mùa | Cỏ Vetiver ở dải sát mép nước, điên điển ở phần bờ ngập theo mùa |
| Đất dốc đang canh tác cà phê, điều, cây ăn trái | Đất mặt và phân bón trôi đi sau mỗi trận mưa lớn | Hàng cỏ Vetiver chắn ngang dốc, lạc dại hoặc kim tiền thảo phủ khoảng giữa hai hàng |
| Đất trống, đất đồi mới khai hoang | Mặt đất trơ, mưa đập trực tiếp và cuốn lớp đất mặt đi | Thảo quyết minh gieo phủ nhanh trong vụ đầu, sau đó trồng cây lâu dài lên |
| Vườn cây đã khép tán | Ánh sáng dưới tán yếu, cây ưa nắng không sống nổi | Lạc dại, vì cỏ Vetiver không chịu bóng râm |
Nếu bạn chưa chắc mảnh đất của mình rơi vào dòng nào, hãy gửi cho OlaFarm vài tấm ảnh chụp hiện trạng kèm độ dốc ước lượng, chúng tôi sẽ tư vấn phương án trồng và số lượng giống cần dùng.
4. Vì sao cỏ Vetiver thường được chọn làm lớp giữ đất chính
Trong sáu loài trên, cỏ Vetiver là loài OlaFarm trồng và cung cấp giống, cũng là loài được dùng phổ biến cho phần giữ đất theo chiều sâu ở các công trình, nên chúng tôi xin nói kỹ hơn một chút.
Hiệu quả giữ đất của nó đã được đo tại Việt Nam. Trên cùng một điều kiện đất dốc, lượng đất mất đi hằng năm là 27,1 tấn mỗi hecta ở lô đối chứng, còn 5,7 tấn ở lô canh tác theo cách truyền thống, và chỉ còn 0,8 tấn ở lô có hàng cỏ Vetiver (nguồn: Trương và Loch 2004, dẫn trong cẩm nang TVNI, Bảng 1, tr. 112). Một bộ thí nghiệm khác trên các lô dốc 0,6–2,8% cho thấy hàng cỏ làm nước mặt chảy tràn giảm trung bình 69% và lượng đất rửa trôi giảm 76% (nguồn: Rao và cộng sự 1992, dẫn trong cẩm nang TVNI, tr. 109).
Điều khiến loài cỏ này trồng xen được với cây trồng chính nằm ở hình dạng bộ rễ. Rễ đi gần như thẳng đứng và gần như không có rễ ngang, nên hàng cỏ không tranh nước và dinh dưỡng với hàng cà phê hay hàng điều bên cạnh (nguồn: sổ tay Vetiver cho nông nghiệp, tr. 35).
Còn một vai trò nữa mà chúng tôi mong bạn để ý, vì nó thay đổi cách nhìn về cả sáu loài trong bài. Cỏ Vetiver là một cây tiên phong: nó giữ mặt đất và cải thiện điều kiện tại chỗ trước, nhờ đó các loài khác mới bám vào được sau. Trên đụn cát ở Lệ Thuỷ, Quảng Bình, bốn hàng cỏ trồng theo đường đồng mức khép kín sau bốn tháng; hai năm sau, phi lao và dứa dại tự mọc lại trên đụn cát đó, còn cỏ thì lụi dần dưới bóng chúng (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 121).
Nói cách khác, một cây giữ đất làm tròn việc của nó không phải bằng cách sống mãi trên mảnh đất, mà bằng cách làm cho mảnh đất nuôi được cây khác.
→ Cỏ Vetiver là gì và có những đặc tính nào · Tác dụng của cỏ Vetiver
5. Ba việc mà cây trồng không làm được
Cây phủ đất giải quyết được phần lớn các trường hợp xói mòn bề mặt. Tuy nhiên có ba giới hạn bạn nên biết trước khi lập phương án, vì đặt nhầm kỳ vọng vào cây thì tốn tiền hai lần.
Cây không thay được biện pháp công trình khi khối trượt nằm sâu. Rễ cỏ Vetiver đo thực tế trên taluy đường Hòn Bà, Khánh Hoà đạt 1,2–1,9 m sau 24 tháng (nguồn: Ebook HDKT UDCN cỏ Vetiver, tr. 79). Mặt trượt nằm dưới độ sâu đó thì rễ không với tới, và mái dốc cần kè, neo hoặc tường chắn. Trên nhiều công trình, cây và biện pháp cứng làm việc cùng nhau trên một mái chứ không loại trừ nhau.
Cây không có tác dụng ngay trong vài tháng đầu. Từ lúc trồng tới lúc hàng cây khép kín thường mất vài tháng, và đúng quãng đó mái đất vẫn trôi khi gặp mưa lớn. Nếu mùa mưa đã cận kề, bạn nên trồng dày hơn và tính thêm khoản dặm lại sau mùa mưa đầu tiên.
Cây không hoàn lại lớp đất mặt đã mất. Trồng cây là để giữ phần đất còn lại và làm nó tốt dần lên, chứ không kéo ngược được lớp đất màu đã trôi xuống hạ lưu. Đất đã bạc màu cần thêm phân hữu cơ và thời gian.
→ Xói mòn đất: nguyên nhân, tác hại và giải pháp khắc phục
6. Câu hỏi thường gặp về cây chống xói mòn đất
Tôi nên trồng cây chống xói mòn đất vào thời điểm nào trong năm?
Thuận nhất là xuống giống vào đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm để cây bén rễ mà chưa có những trận mưa lớn cuốn trôi hom mới trồng. Nếu bạn buộc phải trồng vào mùa khô thì cần chuẩn bị nước tưới cho khoảng hai tháng đầu, tới khi cây bén rễ.
Đất cát ven biển của tôi có trồng được cây chống xói mòn không?
Được. Đụn cát ven biển miền Trung chiếm hơn 70.000 ha, và cỏ Vetiver đã được trồng thành công trên đúng loại nền cát đó (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 120–121). Trên nền cát, cỏ Vetiver thường được trồng thành nhiều hàng liền nhau theo đường đồng mức để chắn cát bay, sau đó các loài cây bản địa mới quay lại được.
Trồng cỏ Vetiver rồi thì cỏ có lan ra thành cỏ dại không?
Không. Các dòng cỏ Vetiver dùng cho công trình có ra hoa nhưng không kết hạt, và cây cũng không có thân bò lan ngang, nên nó chỉ nở rộng tại chỗ thành khóm lớn dần. Muốn nhân ra chỗ khác thì phải tách khóm và trồng bằng tay.
Trồng cây phủ đất thì bao lâu mới thấy đất bớt trôi?
Bạn thấy khác biệt rõ nhất từ mùa mưa thứ hai, khi hàng cây đã khép kín. Trong mùa mưa đầu, cây mới bén rễ nên hiệu quả còn một phần, và đây là quãng cần dặm lại những chỗ chết.
Tôi có thể trồng nhiều loại cây chống xói mòn đất cùng lúc không?
Nên là đằng khác. Cách làm phổ biến là dùng một loài rễ sâu trồng thành hàng chắn ngang dốc, rồi phủ khoảng giữa hai hàng bằng một loài họ Đậu bò lan. Hai loài chia nhau hai việc khác nhau: một loài neo đất, một loài che mặt đất và bón đạm cho nó.
Mua giống cỏ Vetiver ở đâu
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- Xói mòn đất: nguyên nhân, tác hại và giải pháp khắc phục
- Giống cỏ Vetiver cải tạo đất canh tác — báo giá theo khối lượng
- Kỹ thuật trồng và nhân giống cỏ Vetiver
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
