Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Cải tạo đất nhiễm cadimi, chì, asen: các cách làm và vai trò của cỏ Vetiver
Cải tạo đất nhiễm cadimi, chì, asen: các cách làm và vai trò của cỏ Vetiver
Tóm tắt
Cải tạo đất nhiễm cadimi là đưa đất có hàm lượng cadimi vượt giới hạn trở lại trạng thái an toàn cho mục đích sử dụng, bằng cách lấy kim loại đi hoặc giữ nó không lan ra. Với đất nông nghiệp và đất ở, QCVN 03:2023/BTNMT giới hạn cadimi 4 mg/kg, chì 200 mg/kg, asen 25 mg/kg. Bài viết này trình bày nguồn gốc, ngưỡng và các cách cải tạo đất nhiễm cadimi, và giải thích lý do vì sao cỏ Vetiver được dùng để giữ kim loại tại chỗ.

Khu đất của bạn nằm cạnh một cơ sở tái chế kim loại, một bãi thải mỏ, hay từng nhận nước thải nhiều năm, và kết quả phân tích báo cadimi, chì hoặc asen vượt giới hạn? Đất ấy còn trồng trọt được không, và cải tạo bằng cách nào cho vừa sức?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn đọc kết quả phân tích theo đúng quy chuẩn cho mục đích dùng đất của bạn, và hiểu mỗi cách cải tạo đất nhiễm kim loại làm được gì, tốn gì.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn thấy rõ cỏ Vetiver làm được việc gì trong cải tạo đất nhiễm cadimi, chì, asen, và trình tự làm từ lúc lấy mẫu tới lúc theo dõi.
Nội dung bài
Đất nhiễm cadimi, chì, asen ở nước ta đến từ đâu?
Đất nhiễm kim loại nặng là đất có hàm lượng một hay nhiều kim loại cao hơn mức nền tự nhiên tới mức gây hại cho cây trồng, vật nuôi hay người sống trên đó. Ba kim loại hay gặp nhất là cadimi (Cd), chì (Pb) và asen (As). Chúng vào đất theo những đường quen thuộc: khói bụi và xỉ của lò nấu tái chế kim loại, bãi thải và nước chảy từ mỏ, nước thải công nghiệp dùng tưới ruộng, và phân bón, bùn thải bón lâu năm.
Làng tái chế chì Đông Mai, Hưng Yên, là ví dụ được đo kỹ. Ba mươi hai mẫu đất ở bảy điểm có chì từ 370 đến 47.400 mg/kg, asen 5,4 đến 26,8 mg/kg, cadimi 0,71 đến 1,67 mg/kg; chì cao gấp 5 đến 677 lần giới hạn đất nông nghiệp của quy chuẩn khi đó (Chu và cộng sự, 2019). Hạt lúa và thân lá của 15 loài cây mọc ở đây chứa chì từ 2,83 tới 1.160 mg mỗi kg khô, và nhóm nghiên cứu khuyến cáo phải quản lý việc trồng lúa, rau và dùng cây làm thức ăn cho người, heo, bò (Chu và cộng sự, 2019).
Vì sao đất đã nhiễm thì khó sạch? Kim loại không phân huỷ.
Nó bám chặt vào hạt sét và chất hữu cơ, ở lại trong lớp đất mặt hàng chục, hàng trăm năm nếu không ai lấy nó đi.
Đất nhiễm cadimi tới mức nào thì phải cải tạo?
Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn định dùng khu đất làm gì. QCVN 03:2023/BTNMT chia đất làm ba loại theo mục đích sử dụng, mỗi loại một bộ giới hạn (QCVN 03:2023/BTNMT).
| Kim loại | Loại 1: đất nông nghiệp, đất ở | Loại 2: đất rừng, thương mại, dịch vụ | Loại 3: khu công nghiệp, khoáng sản, bãi thải |
|---|---|---|---|
| Cadimi (Cd) | 4 mg/kg | 10 mg/kg | 60 mg/kg |
| Chì (Pb) | 200 mg/kg | 400 mg/kg | 700 mg/kg |
| Asen (As) | 25 mg/kg | 50 mg/kg | 200 mg/kg |
Khu đất dùng nhiều mục đích thì áp giới hạn chặt nhất trong các mục đích đó (QCVN 03:2023/BTNMT). Theo bảng này, cả 32 mẫu đất Đông Mai đều vượt giới hạn chì của đất nông nghiệp, còn cadimi thì nằm dưới.
Bảng cũng cho thấy một lựa chọn thực tế ít được nói ra: cùng một khu đất có thể không đạt loại 1 nhưng đạt loại 3. Một bãi thải mỏ nhiễm 30 mg/kg cadimi gần như không thể đưa về 4 mg/kg để trồng lúa, nhưng có thể được giữ ổn định, phủ xanh và dùng đúng mục đích của đất loại 3.
Các cách cải tạo đất nhiễm cadimi và giới hạn của từng cách
Có bốn nhóm cách làm, và mỗi nhóm trả lời một câu hỏi khác nhau: lấy kim loại đi, hay giữ nó không lan ra.
(a) Đào bỏ và thay đất. Nhanh và chắc, nhưng chỉ chuyển đất nhiễm sang bãi chôn lấp, và chi phí tăng theo từng mét khối. Hợp với điểm nóng nhỏ.
(b) Phủ cô lập. Phủ lớp đất sạch hoặc lớp vật liệu chắn lên trên. Kim loại vẫn nằm bên dưới; lớp phủ phải được giữ không xói.
(c) Cố định bằng chất cải tạo. Bón vôi nâng pH, bón chất hữu cơ, than sinh học để giảm lượng kim loại hoà tan mà cây hút được. Kim loại vẫn ở đó, chỉ bớt linh động, nên phải theo dõi lâu dài.
(d) Dùng thực vật. Có hai hướng: chiết rút, tức cây hút kim loại lên thân lá rồi cắt mang đi; và cố định, tức cây giữ kim loại trong vùng rễ và giữ mặt đất không xói, không bụi.
Hướng chiết rút nghe hấp dẫn nhất nhưng chậm nhất. Với chì, một tổng quan năm 2020 kết luận chưa loài cây nào được xác nhận rút được chì ở mức có ý nghĩa nếu không bón thêm hoá chất hỗ trợ, nên chiết rút chì không khả thi; giữ chì trong vùng rễ để chặn nó lan sang hệ sinh thái khác và chặn bụi bay lên thì khả thi (Egendorf và cộng sự, 2020). Với cadimi và asen, phần lớn cây kể cả cỏ Vetiver cũng giữ kim loại ở rễ.

Cỏ Vetiver giúp cải tạo đất nhiễm cadimi theo cách nào?
Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, rễ chùm đâm thẳng xuống sâu. Trong cải tạo đất nhiễm cadimi, chì, asen, nó làm đúng việc của hướng cố định: sống được trên đất nhiễm, phủ kín mặt đất và giữ kim loại tại chỗ.
Cỏ sống được ở mức nhiễm nào? Ngưỡng chịu trong đất của cỏ Vetiver là 20 đến 60 mg/kg với cadimi, trong khi cây cỏ thông thường chỉ chịu 1,5 mg/kg; 100 đến 250 mg/kg với asen, so với 2 mg/kg; và trên 1.500 mg/kg với chì (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98). Trên đất quanh một nhà máy luyện kim ở Bulgaria, cỏ sống hai năm ở mức 37,7 mg/kg cadimi và 1.238,7 mg/kg chì (Angelova, 2025, tr. 12). So với bảng QCVN 03:2023 ở trên, cỏ sống được ở đất nhiễm cadimi gấp 5 đến 15 lần giới hạn đất nông nghiệp.
Phần kim loại cỏ hút vào nằm chủ yếu ở rễ: với asen và cadimi, chỉ khoảng 1 đến 5% lên tới thân lá (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98). Thí nghiệm Bulgaria đo hệ số tích tụ sinh học của chì, kẽm, cadimi đều nhỏ hơn 1, nên phần thân lá không bị xếp vào chất thải nguy hại và còn có thể làm năng lượng sinh học hoặc ủ phân, sau khi đã phân tích mẫu lá (Angelova, 2025, tr. 10).
Như vậy cỏ làm được ba việc cho khu đất nhiễm. Một là phủ kín mặt đất trơ, chặn mưa đánh và dòng chảy cuốn đất nhiễm xuống mương, xuống ruộng bên dưới. Hai là che gió, giữ cho đất khô không bay thành bụi sang khu dân cư. Ba là giữ kim loại trong vùng rễ thay vì để nó trôi theo nước ngấm. Cách làm trên bãi thải dốc được trình bày kỹ ở bài phục hồi đất sau khai thác mỏ.
Cũng cần nói rõ: cỏ không làm đất sạch lại để trồng lúa, rau trong vài năm. Khu đất nhiễm vẫn không nên trồng cây lương thực khi chưa có kết quả phân tích cho thấy đã đạt giới hạn loại 1.

Trình tự cải tạo đất nhiễm cadimi bằng cỏ Vetiver
Trình tự đúng đi từ con số đo được tới mục tiêu rõ ràng, rồi mới tới cây giống.
(a) Lấy mẫu theo lưới cả lớp mặt và lớp sâu hơn, phân tích tổng cadimi, chì, asen và pH.
(b) So kết quả với giới hạn của QCVN 03:2023 theo mục đích dùng đất sắp tới, không theo mục đích cũ.
(c) Chọn mục tiêu: đào bỏ điểm nóng nhỏ, phần còn lại giữ tại chỗ, và chốt mục đích sử dụng phù hợp với mức nhiễm còn lại.
(d) Trồng phủ. Trên đất dốc trồng hàng theo đường đồng mức; trên mặt bằng trồng hàng dày hơn cho cỏ khép kín mặt đất. Đất trơ, nghèo nên bón lót chất hữu cơ, vì bón đúng lúc giúp cỏ bén rễ và cũng giúp giảm kim loại hoà tan.
(e) Theo dõi: lấy mẫu nước chảy ra ở chân khu đất, mẫu lá cỏ trước khi quyết định dùng lá, và mẫu đất định kỳ.
Cần bao nhiêu giống? Ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn: một hecta trồng hàng cách nhau 1,5 m có khoảng 6.700 m hàng; hốc cách hốc 15 cm thì khoảng 44.000 hốc. Theo kinh nghiệm của OlaFarm mỗi hốc 1 đến 5 tép tuỳ đất, nên một hecta cần khoảng 44.000 đến 220.000 tép.
Cũng nên phân biệt với hai loại đất khó khác: đất nhiễm mặn và đất nhiễm phèn hỏng vì muối và axit chứ không vì kim loại nặng, và cách cải tạo khác hẳn, đã trình bày ở các bài đất nhiễm mặn và đất nhiễm phèn.
OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các công trình trên đất nhiễm kim loại nặng. Nếu bạn đang có một khu đất nhiễm cadimi, chì hoặc asen cần cải tạo, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem kết quả phân tích, địa hình và mục đích dùng đất sắp tới, từ đó đề xuất cách bố trí hàng cỏ và lượng giống cho việc cải tạo đất nhiễm cadimi của bạn. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ hoặc gửi yêu cầu báo giá.
Tóm lại, cải tạo đất nhiễm cadimi, chì, asen bắt đầu từ kết quả phân tích và mục đích dùng đất, vì cùng một khu đất có thể không đạt loại 1 nhưng đạt loại 3 của QCVN 03:2023. Cỏ Vetiver không rút cạn kim loại; nó sống được ở mức nhiễm gấp nhiều lần giới hạn, phủ kín đất, giữ kim loại trong vùng rễ và chặn đất nhiễm trôi theo nước, bay theo bụi. Đất đã giữ ổn định vẫn phải theo dõi, và chưa trồng cây lương thực khi chưa đo lại.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cỏ Vetiver bao lâu thì đất nhiễm cadimi của tôi trồng lúa lại được?
Không có mốc thời gian như vậy, vì cỏ giữ kim loại tại chỗ chứ không rút cạn nó: với cadimi, chỉ khoảng 1 đến 5% lượng rễ hút lên tới thân lá (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98). Muốn trồng lúa lại, đất phải có kết quả phân tích đạt giới hạn loại 1 của QCVN 03:2023/BTNMT, tức cadimi không quá 4 mg/kg.
Cải tạo đất nhiễm cadimi bằng vôi có được không?
Bón vôi nâng pH làm cadimi bớt hoà tan nên cây hút ít hơn, nhưng cadimi vẫn nằm trong đất và có thể linh động trở lại khi đất chua đi. Vôi vì thế là một phần của cách cố định, đi cùng việc phủ kín đất và theo dõi định kỳ, chứ không làm đất sạch.
Đất nhiễm chì quanh xưởng tái chế có nên trồng rau cho nhà ăn không?
Không nên. Ở làng tái chế chì Đông Mai, thân lá và hạt của các loài cây mọc trên đất nhiễm chứa chì tới 1.160 mg mỗi kg khô, và nhóm nghiên cứu khuyến cáo phải quản lý việc trồng lúa, rau ở đó (Chu và cộng sự, 2019). Khu đất này hợp với cỏ phủ giữ đất hơn là cây ăn.
Lá cỏ Vetiver trồng trên đất nhiễm có cho bò ăn được không?
Không nên cho ăn khi chưa kiểm nghiệm. Lá cắt từ chỗ nhiễm kim loại không cho gia súc ăn và không phủ cây lương thực; muốn dùng lại phải phân tích mô lá, còn không thì ủ cho đất phục hồi không trồng cây ăn, chôn hoặc đốt nơi được phép (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Tài liệu tham khảo
- Angelova, V. (2025). Evaluation of phytoremediation potential of vetiver grass (Chrysopogon zizanioides L.) grown on contaminated soils in Bulgaria. Nature Environment and Pollution Technology, 24(3). https://doi.org/10.46488/nept.2025.v24i03.d1734
- Bộ Tài nguyên và Môi trường (2023). QCVN 03:2023/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất, ban hành kèm Thông tư 01/2023/TT-BTNMT ngày 13/3/2023.
- Chu, H. T. T., Vu, T. V., Nguyen, T. K. B. và Nguyen, H. T. H. (2019). Accumulation of arsenic and heavy metals in native and cultivated plant species in a lead recycling area in Vietnam. Minerals, 9(2), 132. https://doi.org/10.3390/min9020132
- Egendorf, S. P., Groffman, P., Moore, G. và Cheng, Z. (2020). The limits of lead (Pb) phytoextraction and possibilities of phytostabilization in contaminated soil: a critical review. International Journal of Phytoremediation, 22(9), 916–930. https://doi.org/10.1080/15226514.2020.1774501
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




