Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Xử lý kim loại nặng bằng cỏ Vetiver: cỏ hấp thụ được kim loại nào?
Xử lý kim loại nặng bằng cỏ Vetiver: cỏ hấp thụ được kim loại nào?
Tóm tắt
Xử lý kim loại nặng bằng thực vật là dùng cây để giữ lại hoặc rút bớt các kim loại như chì, cadimi, asen khỏi đất và nước. Cỏ Vetiver sống được ở đất chứa chín kim loại nặng với nồng độ cao gấp nhiều lần ngưỡng của cây cỏ thông thường, nhưng giữ phần lớn ở rễ. Bài viết này trình bày từng kim loại cỏ chịu được, chúng nằm ở đâu trong cây, và giải thích lý do vì sao xử lý kim loại nặng bằng cỏ chủ yếu là giữ tại chỗ.

Khu đất hay nguồn nước của bạn có kết quả phân tích vượt giới hạn chì, cadimi hoặc asen, và ai đó khuyên trồng cỏ Vetiver để “hút kim loại”? Cỏ hút được những kim loại nào, hút xong thì kim loại nằm ở đâu?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn phân biệt hai việc hay bị gộp làm một: cây chịu được kim loại, và cây rút được kim loại ra khỏi đất.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn đọc đúng ngưỡng chịu của cỏ Vetiver với từng kim loại, và biết nên kỳ vọng gì khi dùng cỏ để xử lý kim loại nặng.
Nội dung bài
Hấp thụ kim loại nặng khác tích tụ kim loại nặng ở chỗ nào?
Hấp thụ là việc rễ hút kim loại từ đất hay nước vào cây. Tích tụ là việc kim loại dồn lại trong mô cây, nhất là trong thân lá, ở nồng độ cao hơn trong đất. Cây có hấp thụ mà không tích tụ lên thân lá thì kim loại vẫn ở lại khu đất, chỉ chuyển từ hạt đất sang rễ.
Người làm nghề đo hai chuyện này bằng hai tỷ số. Hệ số tích tụ sinh học (bioconcentration factor, viết tắt BCF) là nồng độ kim loại trong thân lá chia cho nồng độ trong đất. Hệ số chuyển vị (translocation factor, viết tắt TF) là nồng độ trong thân lá chia cho nồng độ trong rễ. Một loài được gọi là siêu tích tụ (hyperaccumulator) khi cả hai tỷ số đều lớn hơn 1 và nồng độ trong mô vượt một ngưỡng rất cao.
Với chì, một tổng quan năm 2020 rà toàn bộ cơ sở dữ liệu thực vật xử lý ô nhiễm của Bộ Nông nghiệp Mỹ và kết luận chưa loài nào được xác nhận là siêu tích tụ chì nếu không bón thêm hoá chất hỗ trợ; hướng khả thi với chì là giữ nó trong vùng rễ (Egendorf và cộng sự, 2020). Cỏ Vetiver cũng vậy: một thí nghiệm hai năm ở Bulgaria đo BCF của chì, kẽm, cadimi và thuỷ ngân đều nhỏ hơn 1 (Angelova, 2025, tr. 9–10).
Vậy cỏ Vetiver có ích gì? Nó sống được ở nơi cây khác chết, và giữ kim loại lại.
Cỏ Vetiver chịu được những kim loại nặng nào, tới ngưỡng nào?
Cỏ Vetiver chịu được chín kim loại và á kim ở nồng độ trong đất cao hơn hẳn cây cỏ thông thường. Bảng dưới đặt ngưỡng chịu của cỏ cạnh giới hạn cho đất nông nghiệp, đất ở của QCVN 03:2023/BTNMT để thấy cỏ làm việc được ở mức nhiễm nào.
| Kim loại | Ngưỡng chịu trong đất của cỏ Vetiver | Cây cỏ thông thường | Giới hạn đất nông nghiệp, đất ở |
|---|---|---|---|
| Asen (As) | 100–250 mg/kg | 2 mg/kg | 25 mg/kg |
| Cadimi (Cd) | 20–60 mg/kg | 1,5 mg/kg | 4 mg/kg |
| Crôm (Cr) | 200–600 mg/kg | chưa có số | 150 mg/kg (tổng crôm) |
| Đồng (Cu) | 50–100 mg/kg | chưa có số | 150 mg/kg |
| Chì (Pb) | trên 1.500 mg/kg | chưa có số | 200 mg/kg |
| Thuỷ ngân (Hg) | trên 6 mg/kg | chưa có số | 12 mg/kg |
| Niken (Ni) | 100 mg/kg | 7–10 mg/kg | 100 mg/kg |
| Selen (Se) | trên 74 mg/kg | 2–14 mg/kg | không quy định |
| Kẽm (Zn) | trên 750 mg/kg | chưa có số | 300 mg/kg |
Hai cột đầu lấy từ bảng so sánh ngưỡng chịu trong cẩm nang cỏ Vetiver bản tiếng Việt (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98); cột cuối là giới hạn đất loại 1 của quy chuẩn chất lượng đất năm 2023 (QCVN 03:2023/BTNMT).
Các bạn thấy gì qua bảng này? Với asen, cadimi, chì và kẽm, cỏ sống được ở đất nhiễm gấp nhiều lần giới hạn cho phép. Một thí nghiệm hai năm trên đất quanh nhà máy luyện kim ở Bulgaria cho kết quả cùng hướng: cỏ sống ở đất có 37,7 mg/kg cadimi, 1.238,7 mg/kg chì và 1.676,4 mg/kg kẽm (Angelova, 2025, tr. 12).
Đồng là chỗ phải chú ý. Ngưỡng chịu của cỏ trong đất là 50 đến 100 mg/kg, thấp hơn giới hạn đất loại 1, nên đất nhiễm đồng nặng cần trồng thử trước khi trồng đại trà.

Kim loại nặng nằm ở rễ hay lên lá cỏ Vetiver?
Phần lớn nằm ở rễ, và tỷ lệ khác nhau rõ theo từng kim loại. Cẩm nang chia làm ba nhóm: asen, cadimi, crôm và thuỷ ngân chỉ khoảng 1 đến 5% lượng rễ hút được chuyển lên thân lá; đồng, chì, niken và selen chuyển lên 16 đến 33%; riêng kẽm phân bố khá đều giữa rễ và thân lá, khoảng 40% (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98).
Với nước, kết quả đi cùng hướng. Cỏ trồng trong nước nhiễm cadimi 15 đến 30 mg/L tích luỹ cadimi ở rễ cao hơn thân lá rõ rệt (Wu và cộng sự, 2022). Với nước thải thật của làng nghề đúc kim loại Đông Xâm, Thái Bình, rễ cỏ chứa tới 660 mg đồng mỗi kg còn thân lá 46,2 mg/kg, và khoảng 41% chì đi lên thân lá (Nguyễn Trung Minh và cộng sự, 2023).
Nghĩa là gì với một khu đất cụ thể? Ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn: một hecta đất nhiễm 10 mg/kg cadimi ở lớp mặt 20 cm, dung trọng 1,3 tấn mỗi mét khối, chứa khoảng 2.600 tấn đất, tức khoảng 26 kg cadimi. Giả sử thân lá cỏ chứa 2 mg/kg cadimi và mỗi năm cắt được 20 tấn chất khô, mỗi năm cắt lá mang đi 40 g cadimi. Muốn rút hết 26 kg theo nhịp đó cần hơn 600 năm, vẫn là con số của ví dụ giả định.
Phép tính ấy cho thấy vì sao với cadimi, asen và chì, xử lý kim loại nặng bằng cỏ Vetiver chủ yếu là giữ tại chỗ: rễ và vùng đất quanh rễ giữ kim loại lại, lớp cỏ phủ chặn đất nhiễm bị nước cuốn và gió thổi đi.

Xử lý kim loại nặng bằng cỏ Vetiver nên kỳ vọng tới đâu?
Có ba việc cỏ làm được thật, mỗi việc hợp một loại hiện trường.
(a) Giữ đất nhiễm tại chỗ. Trên bãi thải mỏ, đất quanh cơ sở tái chế hay khu đất bỏ hoang nhiễm kim loại, cỏ phủ xanh và chặn xói, kim loại ở lại trong vùng rễ. Đây là hướng có bằng chứng nhiều nhất, trình bày ở bài cải tạo đất nhiễm cadimi.
(b) Lọc nước ở bậc hoàn thiện. Trong bãi lọc hay trên bè, rễ và vật liệu nền giữ kim loại còn sót lại sau bậc hoá lý, như ở bài xử lý nước thải kim loại nặng.
(c) Rút bớt kẽm và một phần đồng, chì qua việc cắt lá, nhưng chậm, nên không dùng làm mục tiêu chính.
Một điều không đổi ở cả ba: kim loại không mất đi. Lá cắt từ chỗ nhiễm không cho gia súc ăn, không phủ cây lương thực; muốn dùng lại phải kiểm nghiệm trước, còn rễ khi dỡ bỏ phải đi đường thải an toàn (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các công trình trên đất nhiễm kim loại nặng và công trình xử lý nước thải có kim loại. Nếu bạn đang có một khu đất hay nguồn nước nhiễm kim loại cần xử lý, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem kết quả phân tích, từ đó đề xuất cách dùng cỏ hợp với mục tiêu của bạn và lượng giống cần cho công trình. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ.
Tóm lại, cỏ Vetiver chịu được chín kim loại nặng ở mức nhiễm cao gấp nhiều lần giới hạn cho đất nông nghiệp, trừ đồng cần trồng thử. Kim loại nó hấp thụ phần lớn nằm ở rễ, nên xử lý kim loại nặng bằng cỏ Vetiver chủ yếu là giữ kim loại tại chỗ và lọc nước ở bậc cuối, không phải rút cạn kim loại khỏi đất.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ Vetiver có xử lý kim loại nặng trong đất của tôi được không?
Được, theo nghĩa giữ tại chỗ: cỏ sống trên đất nhiễm, chặn xói và bụi, giữ kim loại trong vùng rễ. Cỏ không rút cạn được kim loại; với cadimi, asen, crôm, thuỷ ngân chỉ khoảng 1 đến 5% lượng rễ hút lên tới thân lá (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98).
Cỏ Vetiver có phải là cây siêu tích tụ kim loại không?
Không. Cây siêu tích tụ dồn kim loại lên thân lá với nồng độ cao hơn trong đất. Ở cỏ Vetiver, hệ số tích tụ sinh học của chì, kẽm, cadimi và thuỷ ngân đều nhỏ hơn 1 (Angelova, 2025, tr. 9–10). Bù lại, cỏ chịu được mức nhiễm cao và cho sinh khối lớn.
Lá cỏ trồng trên đất nhiễm kim loại có làm phân bón được không?
Không nên dùng ngay. Lá cắt từ chỗ nhiễm kim loại không cho gia súc ăn và không phủ cây lương thực; muốn dùng lại phải kiểm nghiệm mô lá trước, còn không thì ủ cho đất phục hồi không trồng cây ăn, chôn hoặc đốt nơi được phép (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Tài liệu tham khảo
- Angelova, V. (2025). Evaluation of phytoremediation potential of vetiver grass (Chrysopogon zizanioides L.) grown on contaminated soils in Bulgaria. Nature Environment and Pollution Technology, 24(3). https://doi.org/10.46488/nept.2025.v24i03.d1734
- Bộ Tài nguyên và Môi trường (2023). QCVN 03:2023/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất, ban hành kèm Thông tư 01/2023/TT-BTNMT ngày 13/3/2023.
- Egendorf, S. P., Groffman, P., Moore, G. và Cheng, Z. (2020). The limits of lead (Pb) phytoextraction and possibilities of phytostabilization in contaminated soil: a critical review. International Journal of Phytoremediation, 22(9), 916–930. https://doi.org/10.1080/15226514.2020.1774501
- Nguyễn Trung Minh, Yun, S.-T., Kwon, J.-S. và Đoàn Thu Trà (2023). Perspective chapter: Uptake capacity of metals (Al, Cu, Pb, Sn, Zn) in contaminated water metal production trade village Dong Xam, Thai Binh, Vietnam by Vetiveria zizanioides. Trong Heavy Metals — Recent Advances. IntechOpen. https://doi.org/10.5772/intechopen.108931
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
- Wu, Y., Liu, Z., Yang, G. X., Yang, P., Peng, Y. P., Chen, C., Xue, F., Liu, T., Liu, H. L. và Liu, S. Q. (2022). Combined effect of humic acid and vetiver grass on remediation of cadmium-polluted water. Ecotoxicology and Environmental Safety, 244, 114026. https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2022.114026
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




