Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Xử lý nước thải kim loại nặng: quy chuẩn, các bậc xử lý và vai trò của cỏ Vetiver
Xử lý nước thải kim loại nặng: quy chuẩn, các bậc xử lý và vai trò của cỏ Vetiver
Tóm tắt
Xử lý nước thải kim loại nặng là đưa chì, cadimi, crôm, niken, đồng, kẽm, asen, thuỷ ngân trong nước thải xuống dưới giới hạn cho phép trước khi xả. Giới hạn ấy rất thấp: theo QCVN 40:2025/BTNMT, cadimi chỉ được 0,02 mg/L khi xả vào nguồn cấp nước sinh hoạt. Bài viết này trình bày nguồn và quy chuẩn, các bậc xử lý nước thải kim loại nặng, và giải thích lý do vì sao cỏ Vetiver đứng sau bậc hoá lý.

Nhà xưởng mạ, cơ sở tái chế kim loại hay khu mỏ của bạn đang có nước thải chứa kim loại, và kết quả quan trắc vẫn vượt quy chuẩn? Trồng cỏ có hút được kim loại ra khỏi nước không, và nếu được thì nên đặt cỏ ở khâu nào?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu nước thải kim loại nặng đến từ đâu, phải đạt những giới hạn nào từ năm 2025, và vì sao kim loại không bao giờ “biến mất” khỏi nước mà chỉ chuyển sang một chỗ khác.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn thấy rõ cỏ Vetiver làm được gì ở bậc hoàn thiện, kim loại sẽ nằm lại ở đâu sau khi qua cỏ, và cách ước lượng lượng kim loại hệ cỏ phải giữ mỗi năm.
Nội dung bài
Nước thải kim loại nặng đến từ đâu và phải đạt quy chuẩn nào?
Nước thải kim loại nặng là nước thải mang các nguyên tố kim loại và á kim có độc tính ở nồng độ thấp, thường gặp nhất là chì (Pb), cadimi (Cd), crôm (Cr), niken (Ni), đồng (Cu), kẽm (Zn), asen (As) và thuỷ ngân (Hg). Chúng đi ra từ những dây chuyền quen thuộc: bể mạ và bể rửa của xưởng xi mạ, lò nấu của cơ sở tái chế chì và đúc kim loại, nước chảy từ moong và bãi thải mỏ, và cả nước rỉ của bãi chôn lấp rác.
Ở nước ta, nhiều nguồn trong số đó nằm giữa khu dân cư. Một nhóm nghiên cứu lấy hai mẫu nước thải thật của làng nghề đúc kim loại Đông Xâm, Thái Bình, để thử khả năng hút kim loại của cỏ Vetiver, vì nước ở đây mang cùng lúc nhôm, đồng, chì, thiếc và kẽm (Nguyễn Trung Minh và cộng sự, 2023). Đó là kiểu nước thải điển hình của làng nghề: nhiều kim loại một lúc, nồng độ dao động theo mẻ sản xuất.
Từ ngày 01/9/2025, nước thải công nghiệp xả ra nguồn nước áp theo QCVN 40:2025/BTNMT. Kim loại nặng nằm trong Bảng 2, nhóm thông số đặc trưng theo loại hình sản xuất, với ba cột giới hạn theo nguồn nước tiếp nhận (QCVN 40:2025/BTNMT).
| Thông số | Cột A (nguồn cấp nước sinh hoạt) | Cột B và C |
|---|---|---|
| Cadimi (Cd) | 0,02 mg/L | 0,1 mg/L |
| Chì (Pb) | 0,1 mg/L | 0,5 mg/L |
| Asen (As) | 0,05 mg/L | 0,25 mg/L |
| Thuỷ ngân (Hg) | 0,001 mg/L | 0,005 mg/L |
| Crôm VI (Cr⁶⁺) | 0,1 mg/L | 0,5 mg/L |
| Niken (Ni) | 0,1 mg/L | 3,0 mg/L |
| Đồng (Cu) | 1,0 mg/L | 3,0 mg/L |
| Kẽm (Zn) | 1,0 mg/L | 5,0 mg/L |
Các bạn thấy gì qua bảng này? Phần lớn giới hạn chỉ là vài phần mười, vài phần trăm của một miligam trong mỗi lít. Với cadimi ở cột A, một mét khối nước chỉ được mang theo 20 miligam, tức chỉ cỡ khối lượng một hạt gạo.
Vì sao nước thải kim loại nặng phải qua bậc hoá lý trước?
Kim loại nặng là nguyên tố hoá học, nên không vi sinh vật hay loài cây nào phân huỷ được nó. Mọi cách xử lý chỉ làm một việc: tách kim loại ra khỏi nước và dồn nó vào một chỗ khác, có thể là bùn, vật liệu lọc, hạt nhựa trao đổi hay mô cây.
Vì thế dây chuyền nào cũng bắt đầu bằng bậc hoá lý. Nước được gom về bể điều hoà cho ổn định lưu lượng và nồng độ, rồi nâng pH cho kim loại kết tủa thành hydroxit, thêm chất keo tụ cho hạt kết tủa kết lại, lắng, rồi lọc. Crôm VI phải khử về crôm III trước mới kết tủa được. Nước cần sạch hơn nữa thì qua trao đổi ion, hấp phụ hoặc màng lọc. Mỗi bậc đều sinh ra bùn hay vật liệu thải chứa kim loại, và phần bùn ấy phải được quản lý như chất thải.
Bậc hoá lý làm phần việc nặng nhất: hạ nồng độ từ mức của nước thô xuống gần ngưỡng. Phần khó là vài phần trăm cuối cùng, đúng khoảng cách giữa cột B và cột A trong bảng trên, vì càng gần ngưỡng thì hoá chất càng khó bắt nốt phần kim loại còn lại.
Theo quan điểm của OlaFarm, đây là chỗ thực vật có ích, và cũng là chỗ duy nhất nó nên đứng. Khi khách hỏi trồng cỏ thay luôn hệ thống xử lý được không, chúng tôi trả lời là không: cỏ đứng sau, nước phải qua lắng và xử lý sơ bộ trước, hệ thống bắt buộc vẫn giữ nguyên.
Theo kinh nghiệm của OlaFarm, nước thải quá đặc, chưa qua lắng hay xử lý sơ bộ, là một trong ba lý do làm cỏ còi hẳn hoặc chết ở công trình xử lý nước.

Cỏ Vetiver đứng ở đâu trong hệ xử lý nước thải kim loại nặng?
Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, rễ chùm đâm sâu, chịu được nhiều kim loại ở nồng độ làm cây cỏ thông thường chết. Trong nước thải kim loại, cỏ được đặt ở ba vị trí, đều nằm sau bậc hoá lý.
(a) Bãi lọc trồng cỏ dòng chảy ngầm. Nước sau bể lắng chảy ngang qua một lớp vật liệu lọc trồng cỏ, nước không lộ trên mặt. Đây là vị trí làm việc chính, và cũng là kiểu bãi nên chọn khi gần nhà dân, vì không có mặt nước hở sinh mùi và muỗi. Cách tính diện tích và chọn kiểu bãi được trình bày ở bài bãi lọc trồng cây.
(b) Bè cỏ trên hồ hoàn thiện. Cỏ trồng trên khung nổi, rễ thả trong nước hồ chứa sau xử lý, như ở bài bè cỏ nổi trên ao hồ.
(c) Hàng cỏ quanh hồ lắng và rãnh dẫn. Cỏ giữ bờ hồ, bờ rãnh khỏi sạt và chặn bùn trôi theo nước mưa.
Cỏ làm được gì với kim loại ở các vị trí này? Thí nghiệm năm 2021 với nước thải mạ điện pha theo ba mức nồng độ cho thấy cỏ loại được 61% crôm và 96% niken, và gần như không thải trả kim loại lại vào nước (Nugroho và cộng sự, 2021). Với nước thải thật của làng nghề Đông Xâm, sau 36 ngày trong buồng sinh trưởng, rễ cỏ chứa tới 660 mg đồng mỗi kg, thân lá 46,2 mg/kg, và cỏ vẫn sống ở dung dịch có 46 mg/L đồng, trong khi nhiều loài cây đã ngộ độc ở 10 mg/L (Nguyễn Trung Minh và cộng sự, 2023).
Với nước nhiễm cadimi 15 đến 30 mg/L, rễ tích luỹ cadimi cao hơn thân lá rõ rệt (Wu và cộng sự, 2022).
Cần đọc các số này đúng chỗ của chúng. Cả ba đều là thí nghiệm trong chậu hoặc buồng sinh trưởng, không phải công trình chạy nhiều năm.
Ở quy mô bãi lọc thật thì một nghiên cứu ở Bangladesh với nước rỉ bãi rác đi qua hai bậc bãi lọc trồng sậy hoặc cỏ Vetiver ghi nhận crôm giảm 95 đến 99%, chì 69 đến 83%, niken 55 đến 73%, và phần lớn kim loại bám vào vật liệu nền là xơ dừa và gạch, cây gánh phần còn lại (Saeed và cộng sự, 2021). Với nước mỏ axit chảy qua bể trồng cỏ 30 ngày, phần lớn sắt, kẽm, mangan và nhôm cũng nằm lại ở nền và trong rễ (Nguegang và cộng sự, 2021).
Bãi lọc trồng cỏ giữ kim loại bằng cả hệ: nền lọc, rễ và lớp vi sinh quanh rễ.
Cỏ chỉ là một bộ phận của hệ ấy.

Kim loại đi đâu sau khi qua bãi cỏ, và ước lượng thế nào?
Kim loại không mất đi trong bãi cỏ, nên câu cần hỏi khi thiết kế là mỗi năm bãi phải giữ bao nhiêu kim loại. Phép tính đơn giản:
Tải lượng kim loại giữ lại (g/ngày) = Q × (C vào − C ra)
Trong đó Q là lưu lượng nước qua bãi (m³/ngày), C vào là nồng độ kim loại sau bậc hoá lý, C ra là nồng độ muốn đạt (mg/L, cũng là g/m³).
Ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn: một xưởng mạ xả 20 m³ nước mỗi ngày, sau bể lắng nước còn 0,5 mg/L niken, và cần đạt 0,1 mg/L của cột A. Tải lượng giữ lại là 20 × (0,5 − 0,1) = 8 g niken mỗi ngày, khoảng 2,9 kg mỗi năm. Số niken ấy nằm lại trong nền lọc, trong rễ và một phần trong thân lá.
Phép tính cho thấy ba việc phải lo từ ngày thiết kế. Một là nền lọc sẽ bão hoà dần, nên phải theo dõi nồng độ nước ra và có kế hoạch thay hoặc xử lý vật liệu nền. Hai là rễ mang phần kim loại đậm nhất, nên khi dỡ bè hay làm lại bãi thì rễ phải đi theo đường thải an toàn (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Ba là thân lá cắt ra không được cho gia súc ăn và không được dùng phủ cây lương thực; muốn dùng lại phải kiểm nghiệm mô lá trước, còn không thì ủ cho đất phục hồi không trồng cây ăn, chôn ở bãi chôn lấp hợp vệ sinh hoặc đốt nơi được phép (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Cắt lá đều đặn vẫn có ích: cỏ lớn lại nhanh và tiếp tục hút. Nhưng với các kim loại chủ yếu nằm ở rễ như cadimi, crôm, asen và thuỷ ngân, chỉ khoảng 1 đến 5% lượng rễ hút được chuyển lên thân lá (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 98), nên cắt lá chỉ mang đi một phần rất nhỏ. Bài cỏ Vetiver hấp thụ được kim loại nặng nào trình bày riêng từng kim loại.
Có hai giới hạn nữa cần biết. Cỏ chịu được nồng độ cao, nhưng không chịu được mọi thứ đi kèm kim loại: nước mỏ quá chua, nước quá mặn hay ngập sâu kéo dài thiếu nắng đều làm cỏ còi hoặc chết. Và hồ nước tù, yếm khí thì hiệu quả của cỏ sụt hẳn (TVNI, GUIDE-RAW-SEWAGE-DRAINS v1.0, 2026, tr. 3), nên bãi phải có dòng chảy đều.
OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các công trình xử lý nước thải có kim loại. Một bãi lọc vài trăm mét vuông cần từ vài nghìn tới vài chục nghìn tép, tuỳ mật độ và số tép mỗi hốc; vườn giống của chúng tôi rộng khoảng 6 ha và khai thác được khoảng 80.000 cây mỗi ngày.
Nếu bạn đang có nước thải chứa kim loại cần hạ nốt về quy chuẩn, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem kết quả phân tích nước sau bậc hoá lý, lưu lượng và mặt bằng còn trống, từ đó đề xuất vị trí đặt cỏ, dạng giống và lượng giống cho công trình xử lý nước thải kim loại nặng của bạn. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ hoặc gửi yêu cầu báo giá.
Tóm lại, xử lý nước thải kim loại nặng là việc của cả một dây chuyền, bắt đầu bằng kết tủa, lắng, lọc, và kim loại tách ra ở bậc nào cũng phải có chỗ chứa. Cỏ Vetiver đứng sau bậc hoá lý để hạ nốt phần còn lại về cột A, trong bãi lọc dòng ngầm hoặc trên bè ở hồ hoàn thiện, và giữ kim loại trong nền, trong rễ chứ không làm nó biến mất. Thiết kế đúng là tính trước tải lượng kim loại hệ cỏ phải giữ mỗi năm và đường đi của rễ, nền, thân lá.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cỏ Vetiver có thay được hệ thống xử lý nước thải kim loại nặng của xưởng tôi không?
Không. Cỏ là bậc hoàn thiện, đứng sau các bậc kết tủa, lắng và lọc. Nước thải kim loại chưa qua xử lý có nồng độ gấp hàng chục, hàng trăm lần giới hạn của QCVN 40:2025/BTNMT, và nước quá đặc làm cỏ còi hoặc chết. Hệ thống bắt buộc vẫn giữ nguyên, cỏ giúp hạ nốt phần còn lại.
Cỏ Vetiver hút được những kim loại nào trong nước thải?
Các thí nghiệm đã đo crôm, niken, đồng, chì, kẽm, cadimi và asen; ví dụ cỏ loại được 61% crôm và 96% niken trong nước thải mạ điện pha ở ba mức nồng độ (Nugroho và cộng sự, 2021). Phần lớn kim loại nằm lại ở rễ và nền lọc, phần lên thân lá khác nhau theo từng kim loại.
Cỏ cắt ra từ bãi lọc nước thải kim loại có cho bò ăn được không?
Không. Thân lá cỏ từ nước có kim loại có thể vượt ngưỡng an toàn của thức ăn chăn nuôi, nên không cho gia súc ăn và không phủ cây lương thực. Muốn dùng lại phải kiểm nghiệm mô lá; còn không thì ủ cho đất phục hồi không trồng cây ăn, chôn ở bãi chôn lấp hoặc đốt nơi được phép (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Xưởng tôi phải thay vật liệu nền của bãi lọc trồng cỏ sau bao lâu?
Không có một con số chung, vì nó phụ thuộc vào tải lượng kim loại mỗi ngày và loại vật liệu nền. Cách làm đúng là quan trắc nồng độ kim loại ở nước ra định kỳ: khi nồng độ nước ra tăng dần dù lưu lượng không đổi, đó là dấu hiệu nền đã gần bão hoà và cần được thay hoặc xử lý.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Tài nguyên và Môi trường (2025). QCVN 40:2025/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp, ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT ngày 28/02/2025, hiệu lực từ 01/9/2025.
- Nguegang, B., Masindi, V., Msagati, T. A. M. và Tekere, M. (2021). The treatment of acid mine drainage using vertically flowing wetland: Insights into the fate of chemical species. Minerals, 11(5), 477. https://doi.org/10.3390/min11050477
- Nguyễn Trung Minh, Yun, S.-T., Kwon, J.-S. và Đoàn Thu Trà (2023). Perspective chapter: Uptake capacity of metals (Al, Cu, Pb, Sn, Zn) in contaminated water metal production trade village Dong Xam, Thai Binh, Vietnam by Vetiveria zizanioides. Trong Heavy Metals — Recent Advances. IntechOpen. https://doi.org/10.5772/intechopen.108931
- Nugroho, A. P., Butar Butar, E. S., Priantoro, E. A., Sriwuryandari, L. và Pratiwi, Z. B. (2021). Phytoremediation of electroplating wastewater by vetiver grass (Chrysopogon zizanoides L.). Scientific Reports, 11. https://doi.org/10.1038/s41598-021-93923-0
- Saeed, T., Alam, M. K., Miah, M. J. và Majed, N. (2021). Removal of heavy metals in subsurface flow constructed wetlands: Application of effluent recirculation. Environmental and Sustainability Indicators, 12, 100146. https://doi.org/10.1016/j.indic.2021.100146
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver in Open Drains Carrying Untreated Sewage (GUIDE-RAW-SEWAGE-DRAINS), v1.0, tháng 9/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
- Wu, Y., Liu, Z., Yang, G. X., Yang, P., Peng, Y. P., Chen, C., Xue, F., Liu, T., Liu, H. L. và Liu, S. Q. (2022). Combined effect of humic acid and vetiver grass on remediation of cadmium-polluted water. Ecotoxicology and Environmental Safety, 244, 114026. https://doi.org/10.1016/j.ecoenv.2022.114026
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




