Trang chủ › Kiến thức › Nguyên nhân sạt lở đất ở Việt Nam và các vùng nguy cơ cao
Nguyên nhân sạt lở đất ở Việt Nam và các vùng nguy cơ cao
Tóm tắt
Bài này tách nguyên nhân sạt lở đất thành hai nhóm mà phần lớn danh sách trên mạng gộp làm một: điều kiện nền khiến sườn dốc yếu sẵn, và tác nhân kích hoạt đẩy nó đổ. Kèm theo là bốn cách nước phá ổn định mái dốc, và bản đồ những vùng nguy cơ cao ở Việt Nam.
Mỗi mùa mưa, câu hỏi quay lại y như cũ: vì sao chỗ này sạt mà chỗ kia không, dù cả hai cùng dốc và cùng hứng một trận mưa. Câu trả lời không nằm ở một nguyên nhân duy nhất. Một sườn dốc đổ khi tổng các lực kéo nó xuống vượt qua tổng các lực giữ nó lại, và mỗi nguyên nhân bạn nghe kể tên đều tác động vào một trong hai vế đó.
Hiểu theo hướng này thì bạn phân biệt được thứ làm sườn dốc yếu đi từ nhiều năm trước với thứ chỉ đẩy nốt cú cuối cùng. Đó cũng là lý do một mái dốc đứng vững hai mươi năm rồi đổ trong một đêm.
→ Xói mòn đất: nguyên nhân, tác hại và giải pháp khắc phục
Nội dung bài
- Sạt lở đất xảy ra khi nào: hai lực và một con số
- Nước gây sạt lở đất bằng bốn cách, không phải một
- Bốn điều kiện nền khiến sườn đồi Việt Nam dễ trượt hơn
- Con người chạm vào sườn dốc ở năm chỗ
- Vùng nào ở Việt Nam có nguy cơ sạt lở cao
- Biết nguyên nhân sạt lở đất rồi thì chặn được đến đâu
- Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân sạt lở đất
1. Sạt lở đất xảy ra khi nào: hai lực và một con số
Trên mọi sườn dốc luôn có hai nhóm lực đối nhau. Nhóm thứ nhất kéo khối đất trượt xuống, chủ yếu là trọng lượng bản thân khối đất cộng với những gì chất thêm lên nó. Nhóm thứ hai giữ khối đất lại, và đó là sức kháng cắt của đất, tức là lực dính giữa các hạt cộng với ma sát trong giữa chúng.
Tỉ số giữa lực giữ và lực kéo được gọi là hệ số an toàn. Lớn hơn 1 thì mái còn đứng, nhỏ hơn 1 thì mái đổ. Trong thực hành, hệ số 1,2–1,3 mới là mức tạm chấp nhận được, còn công trình quan trọng thì cần cao hơn hẳn (Vetiver System for Slope Stabilization, tr.21).
Con số đó là chìa khoá để đọc mọi nguyên nhân còn lại. Chặt rừng, đào taluy, mưa dài ngày, đất phong hoá dày: mỗi thứ chỉ làm đúng một việc là kéo hệ số an toàn xuống gần 1. Cái nào đẩy nó qua vạch trước thì cái đó bị gọi là nguyên nhân, dù những cái còn lại đã âm thầm chuẩn bị suốt nhiều năm.
2. Nước gây sạt lở đất bằng bốn cách, không phải một
Ai cũng biết mưa gây sạt lở. Nhưng nói “do mưa” thì bỏ mất phần đáng giá, vì nước phá ổn định mái dốc theo bốn đường khác nhau, và mỗi đường đòi một cách xử lý riêng (Vetiver System for Slope Stabilization, tr.20).
Mỗi cơ chế lại được chặn ở một chỗ khác nhau, nên biết mình đang gặp cơ chế nào là bước đầu tiên:
| Cách nước tác động | Chặn nó ở đâu |
|---|---|
| Xói mất chân dốc | Ở chân mái. Giữ được chân thì phần trên mới có chỗ tựa |
| Chất tải bằng chính nước | Trên mặt dốc và đỉnh dốc. Không để nước đọng lại và ngấm xuống |
| Tăng áp lực nước lỗ rỗng | Trong thân dốc. Cần đường cho nước ngầm thoát ra, và tránh hạ mực nước đột ngột |
| Phong hoá hoá học | Trên bề mặt. Đất đá trần phơi mưa nắng nhiều năm thì yếu dần, nên phủ kín mặt dốc |
Ba đường đầu là chuyện của một trận mưa. Đường thứ tư thì âm thầm hơn nhiều, vì nó bào mòn sức bền của đất đá qua hàng chục năm trước khi trận mưa nào đó đến.
Cơ chế thứ ba cũng giải thích một hiện tượng hay gặp: nhiều vụ sạt lở xảy ra sau khi trời đã tạnh. Nước mưa cần thời gian ngấm xuống tới mặt trượt tiềm năng, nên áp lực nước lỗ rỗng đạt đỉnh muộn hơn lúc mưa to nhất. Trời quang không có nghĩa là sườn dốc đã qua ngưỡng nguy hiểm.
3. Bốn điều kiện nền khiến sườn đồi Việt Nam dễ trượt hơn
Bốn điều kiện dưới đây không gây sạt lở ngay, nhưng chúng hạ sẵn hệ số an toàn xuống rất gần vạch 1. Cộng đủ cả bốn thì chỉ cần một trận mưa vừa phải cũng đủ.
Địa hình chia cắt mạnh. Vùng núi Việt Nam bị chia cắt sâu, tạo ra vô số sườn có độ dốc lớn. Mà mái càng dốc thì phần trọng lực kéo dọc theo mặt trượt càng lớn, nên sạt lở xảy ra nhiều hơn hẳn trên sườn dốc so với sườn thoải.
Vỏ phong hoá dày và giàu sét. Đây là điều kiện nặng nhất, và cũng là thứ ít được nói tới nhất. Phần lớn vùng núi phía Bắc là đá cổ bị phong hoá mạnh, lớp đất phủ dày tới 15–30 m, trong đó có khoáng vật sét như montmorillonite trương nở rất mạnh khi gặp nước (PGS.TS Trần Tuấn Anh, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Lớp đất dày đó vừa nặng, vừa dễ ngậm nước, vừa nằm trên một mặt đá cứng gần như không thấm.
Nói cách khác, thiên nhiên đã dựng sẵn một khối đất nặng đặt trên một mặt trượt trơn. Nước chỉ cần bôi trơn nốt.
Mưa cực đoan. Trượt lở rõ rệt khi cường độ mưa đạt khoảng 50–70 mm mỗi giờ, hoặc khi mưa kéo dài nhiều ngày với lượng tích luỹ hàng trăm đến hàng nghìn milimét (TS Phạm Văn Tiền, Viện Các Khoa học Trái đất, công bố năm 2026). Đợt mưa lũ miền Trung năm 2020 cho thấy mức đó không hề hiếm: tổng lượng mưa tháng đạt 1.000–2.500 mm, có nơi khoảng 3.000 mm, gấp ba đến năm lần trung bình nhiều năm (PGS Trần Tân Văn, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản).
Thảm phủ thực vật suy giảm. Rừng bị chặt hoặc đốt để lấy đất canh tác thì bộ rễ giữ đất mất theo, nước mưa đập thẳng xuống mặt đất thay vì rơi qua tán lá, và dòng chảy tràn hình thành nhanh hơn. Đất mặt trôi đi từng năm, mái dốc mỏng dần chỗ này, chất đống chỗ kia.
4. Con người chạm vào sườn dốc ở năm chỗ
Sạt lở là hiện tượng tự nhiên, có hay không có con người thì nó vẫn xảy ra. Nhưng cách chúng ta dùng đất quyết định phần lớn chuyện nó xảy ra ở đâu và nhanh đến mức nào. Năm việc dưới đây là năm việc chúng tôi gặp nhiều nhất khi đi khảo sát công trình.
- Đào cắt chân dốc. Mở đường, san nền, xẻ đồi làm mặt bằng đều lấy đi phần đất đang đỡ khối phía trên, và tạo ra một mái mới dốc hơn góc mà đất tự đứng vững được.
- Chất tải lên đỉnh dốc. Đắp nền, đổ đất thải, dựng công trình hoặc bãi tập kết vật liệu ngay mép taluy đều làm tăng lực kéo xuống, đúng vào chỗ bất lợi nhất.
- Chặn hoặc làm sai đường thoát nước. Rãnh đỉnh bị lấp, cống tắc, nước từ mặt đường dồn hết về một điểm. Nước không thoát được thì nó ngấm xuống thân dốc, và làm đúng bốn việc đã kể ở trên.
- Phá rừng trên lưu vực. Mất thảm phủ ở phía trên đồng nghĩa với việc lượng nước và bùn cát đổ về sườn dốc phía dưới tăng lên.
- Canh tác dọc theo chiều dốc. Luống và rãnh chạy xuôi dốc biến thành đường dẫn nước, làm rãnh xói sâu dần cho tới khi cắt vào thân dốc.
Điểm chung của cả năm là chúng đều tác động lên đúng những vế trong bài toán hệ số an toàn ở mục 1. Đó cũng là tin tốt: cái do người tạo ra thì người sửa được.
5. Vùng nào ở Việt Nam có nguy cơ sạt lở cao
Từ năm 2012, Chính phủ đã phê duyệt một đề án riêng để điều tra và phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất đá tại các vùng miền núi, do Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản chủ trì (Quyết định 351/QĐ-TTg ngày 27/3/2012). Phạm vi của đề án chính là câu trả lời rõ nhất cho câu hỏi vùng nào đáng lo:
| Khu vực | Số tỉnh trong phạm vi đề án |
|---|---|
| Miền núi và trung du phía Bắc | 17 |
| Miền Trung | 13 |
| Tây Nguyên | 5 |
| Đông Nam Bộ | 2 |
| Tổng | 37 |
Trong nhóm này, vùng núi phía Bắc là nơi hội tụ đủ nhất bốn điều kiện nền ở mục 3, với vỏ phong hoá dày nhất và địa hình chia cắt mạnh nhất. Các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, Hà Giang và Bắc Kạn thường xuyên có mặt trong các đợt thiên tai lớn. Dải Trung Bộ và Tây Nguyên thì gánh phần mưa cực đoan do bão và áp thấp, đúng như đợt tháng 10 năm 2020.
Một con số cho thấy mức độ tập trung: sau các trận mưa cực đoan, mật độ điểm trượt tại vùng chịu tác động mạnh có thể lên tới hàng chục, thậm chí trên 100 điểm trên mỗi kilômét vuông (TS Phạm Văn Tiền, 2026). Sạt lở hiếm khi xảy ra đơn lẻ, nó nổ ra thành cụm trên cùng một sườn.
Bản đồ phân vùng cảnh báo tỉ lệ 1:50.000 đã được lập cho một phần trong số 37 tỉnh và bàn giao cho địa phương. Nếu công trình của bạn nằm trong vùng này, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh là nơi tra được bản đồ đó.
6. Biết nguyên nhân sạt lở đất rồi thì chặn được đến đâu
Chia nguyên nhân thành hai nhóm thì việc phải làm cũng chia làm hai.
Nhóm điều kiện nền gần như không đổi được. Bạn không hạ được độ dày vỏ phong hoá, không đổi được địa chất, càng không điều khiển được lượng mưa. Với nhóm này, cách xử lý duy nhất là tránh: quy hoạch dân cư và công trình ra khỏi vùng nguy cơ cao, và đó vẫn là biện pháp phòng tránh hiệu quả cũng như tiết kiệm nhất.
Nhóm tác nhân do con người thì ngược lại, sửa được gần hết. Bạn hạ được góc mái xuống thoải hơn, giật cấp với mái cao, làm rãnh đỉnh và rãnh cơ cho nước thoát đúng đường, tránh chất tải lên mép taluy, và phủ kín mặt dốc để nước mưa không bóc được đất mặt.
Cỏ Vetiver nằm ở vế cuối cùng đó. Bộ rễ mọc thẳng đứng, ăn sâu, sức kháng kéo vào khoảng 64–72 MPa (tiêu chuẩn TVNI 2025, tr.12), nên hàng cỏ khép kín vừa neo lớp đất mặt vừa hãm dòng chảy tràn. Theo mô hình tính của Prati Amati phối hợp với Đại học Milan, trồng cỏ Vetiver làm tăng ổn định mái dốc thông thường lên tới khoảng 40% (cẩm nang TVNI, tr.60).
Tuy nhiên biện pháp này có một giới hạn mà chúng tôi muốn nói thẳng. Rễ cỏ cũng tạo thêm đường cho nước thấm xuống, và trong một số điều kiện điều đó làm tăng áp lực nước lỗ rỗng, tức là giảm sức kháng cắt của đất, đúng cơ chế thứ ba ở mục 2 (tiêu chuẩn TVNI 2025, tr.11). Vì vậy hàng cỏ xử lý rất tốt xói mòn bề mặt và trượt nông, nhưng nó không thay được thiết kế địa kỹ thuật cho khối trượt sâu, và bản thiết kế cho mái dốc công trình nên do người có chuyên môn địa kỹ thuật hoặc kỹ thuật sinh học lập.
Nói gọn lại thì cỏ Vetiver là lớp bảo vệ bề mặt rất hiệu quả khi được đặt trên một mái đã ổn định bên trong, và ở đúng chỗ đó nó làm việc bền bỉ với chi phí thấp. Nếu bạn đang cân nhắc cho một mái dốc cụ thể, hãy gửi cho OlaFarm ảnh hiện trạng và vài thông số của mái, chúng tôi sẽ trao đổi xem hàng cỏ có phải là lớp phù hợp hay không.
→ Quy trình thi công trồng cỏ Vetiver chống sạt lở từng bước
7. Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân sạt lở đất
Nguyên nhân sạt lở đất có phải chủ yếu là do mưa lớn không?
Mưa lớn là tác nhân kích hoạt, không phải nguyên nhân duy nhất. Một sườn dốc chỉ đổ khi hệ số an toàn của nó đã bị hạ sẵn xuống gần 1 bởi địa hình dốc, vỏ phong hoá dày và mất thảm phủ. Trận mưa là thứ đẩy nốt phần còn lại. Cùng một lượng mưa đổ xuống hai sườn khác nhau sẽ cho hai kết quả khác nhau.
Vì sao có những vụ sạt lở xảy ra khi trời đã tạnh mưa?
Vì nước cần thời gian ngấm từ mặt đất xuống tới mặt trượt tiềm năng nằm sâu bên dưới. Áp lực nước trong lỗ rỗng đạt đỉnh muộn hơn thời điểm mưa to nhất, có khi cả ngày sau. Sườn dốc vẫn nguy hiểm trong nhiều giờ đến vài ngày sau khi trời quang.
Vì sao vùng núi phía Bắc lại hay sạt lở hơn những nơi khác?
Vì nơi đây hội đủ nhiều điều kiện bất lợi cùng lúc. Đá cổ bị phong hoá mạnh tạo lớp đất phủ dày 15–30 m, giàu khoáng sét trương nở khi gặp nước, nằm trên nền đá cứng ít thấm. Cộng thêm địa hình chia cắt sâu và những đợt mưa cực đoan do bão, khối đất dày đó có đủ điều kiện để trượt.
Công trình của tôi vừa đào taluy xong, việc đào đó có tự nó gây ra nguy cơ sạt lở không?
Có, và đây là tác nhân do người tạo ra phổ biến nhất. Đào cắt chân dốc lấy đi phần đất đang đỡ khối phía trên, đồng thời tạo ra một mái dốc hơn góc mà đất tự đứng vững. Đổi lại, vì nó do người tạo ra nên cũng xử lý được bằng thiết kế: hạ góc mái, giật cấp với mái cao, làm rãnh thoát nước và phủ kín mặt dốc.
Trồng cỏ trên mái dốc có ngăn được sạt lở đất không?
Trồng cỏ ngăn được xói mòn bề mặt và trượt nông, và làm việc đó rất tốt trên mái đã ổn định bên trong. Với khối trượt sâu thì hàng cỏ không thay được biện pháp kết cấu, vì mặt trượt nằm sâu hơn tầm với của bộ rễ. Nếu mái dốc của bạn đang có dấu hiệu trượt sâu, việc phải làm trước là xử lý ổn định, còn hàng cỏ là lớp bảo vệ đi sau.
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Gia cố mái taluy bằng cỏ Vetiver: điều kiện và quy trình
- → Cây chống xói mòn đất: 6 loại cây phổ biến và cách chọn đúng
- → Giống cỏ Vetiver cho công trình chống sạt lở, xói mòn
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
