Trang chủ › Kiến thức › Cỏ Vetiver chống xói mòn: cơ chế, khoảng cách trồng và cách bố trí băng cỏ
Cỏ Vetiver chống xói mòn: cơ chế, khoảng cách trồng và cách bố trí băng cỏ
Tóm tắt
Bài viết này giải thích cỏ Vetiver chống xói mòn bằng cơ chế nào, vì sao một băng cỏ trồng thưa thì gần như vô dụng, và hai băng cỏ trên sườn dốc phải cách nhau bao xa. Kèm bảng tra khoảng cách theo độ dốc để bạn áp thẳng vào mảnh đất của mình.
Chuyện cỏ Vetiver giữ được đất thì nhiều người đã nghe. Nhưng giữa “cỏ Vetiver giữ được đất” và “băng cỏ trên mảnh đất của tôi giữ được đất” còn một khoảng cách, và khoảng cách đó nằm ở vài con số rất cụ thể: hai khóm cách nhau bao nhiêu centimet, trồng một hàng hay hai hàng, và hai băng cỏ liền nhau trên cùng một sườn dốc phải cách nhau bao xa.
Đây là chỗ nhiều công trình và nhiều thửa ruộng làm hỏng. Cỏ vẫn sống, vẫn xanh, nhìn vẫn ra hàng, nhưng đất vẫn trôi. Không phải vì cây sai, mà vì cách bố trí sai.
Nếu bạn còn đang ở bước tìm hiểu xói mòn là gì và có những cách khắc phục nào, mời bạn đọc bài xói mòn đất: nguyên nhân, cách nhận biết và giải pháp khắc phục trước. Bài này đi tiếp từ chỗ đó, dành cho người đã chọn cỏ Vetiver và cần biết bố trí thế nào cho đúng.
Nội dung bài
1. Cỏ Vetiver chống xói mòn bằng cách nào
Một băng cỏ Vetiver trồng ngang sườn dốc làm ba việc cùng lúc. Nó hãm dòng nước chảy tràn lại, nó dàn nước ra đều trên chiều ngang thay vì để nước gom thành tia, và nó buộc dòng nước nhả phần bùn cát đang mang theo ngay phía trên hàng cỏ. Phần nước không kịp ngấm sẽ chảy chậm qua các khe giữa các khóm rồi xuống chân dốc mà không còn đủ sức xói.
Điều đáng nói hơn nằm ở chỗ tiếp theo, và đây là thứ phân biệt một băng cỏ sống với một công trình bê tông: tác dụng của nó tăng dần theo năm chứ không giảm.
Bùn cát bị giữ lại lắng dần ở phía trên hàng cỏ. Cây bị vùi một phần thân thì mọc rễ mới ngay từ các đốt thân đó và vươn lên theo lớp đất bồi. Qua vài mùa, phía trên mỗi hàng hình thành một thềm đất thoải, và sườn dốc tự chia thành các bậc mà bạn không phải đắp bờ, không phải thuê máy (nguồn: sổ tay Vetiver cho nông nghiệp, tr. 2).
Một công trình xây thì ngày khánh thành là ngày nó tốt nhất, sau đó chỉ xuống cấp dần. Một băng cỏ thì ngược lại.
Về phía cây, ba đặc điểm khiến cỏ Vetiver hợp vai này hơn các loài khác đã được thử: thân cứng mọc thẳng đứng nên hàng cỏ không đổ rạp khi nước chảy mạnh qua, bộ rễ dạng chùm đâm thẳng xuống sâu và bó chặt khối đất ngay dưới hàng, và cây không phát tán bằng thân bò hay thân ngầm nên nó ở yên đúng chỗ bạn trồng, không lan ra thành cỏ dại (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 37). Muốn hiểu kỹ hơn về cây, mời bạn đọc cẩm nang A–Z về cỏ Vetiver và tác dụng của cỏ Vetiver.
2. Băng cỏ chỉ có tác dụng khi nó kín
Đây là câu quan trọng nhất của cả bài: thứ chặn đất không phải là cây cỏ Vetiver, mà là hàng cỏ khép kín. Một hàng cỏ có khe hở thì nước tìm đúng khe đó mà chảy, và chỗ khe hở ấy biến thành một rãnh xói mới. Bạn vừa mất công trồng, vừa có thêm một điểm hỏng.
Ba điều kiện để một băng cỏ khép được:
Khoảng cách giữa hai hom là 10 đến 15 centimet. Đây là con số quyết định. Trồng thưa hơn thì các khóm cần quá nhiều thời gian mới lớn nối được vào nhau, và trong khoảng thời gian đó thì mưa vẫn rơi (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 31). Chi tiết về cách xuống giống trên từng loại đất, bạn xem thêm ở bài kỹ thuật trồng cỏ Vetiver.
Trồng một hàng đơn là đủ. Nhiều người nghĩ trồng hai ba hàng sẽ chắc hơn, nhưng tài liệu hướng dẫn chỉ yêu cầu một hàng duy nhất, miễn là hàng đó đủ dày (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 31). Hai hàng thưa không bằng một hàng kín, mà lại tốn gấp đôi giống. Riêng ở vườn ươm thì mới trồng hai đến ba hàng song song, cách nhau 30 đến 40 centimet, vì mục đích ở đó là nhân giống chứ không phải chắn đất (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 28).
Mỗi hom nên có ít nhất ba nhánh. Hom một nhánh vẫn trồng được khi giống khan hiếm, nhưng tài liệu khuyến cáo không dùng cách đó ngoài đồng ruộng vì hàng sẽ lâu khép (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 30). Trước khi chuyển hom từ vườn ươm ra công trình, người ta cắt ngọn còn khoảng 15 đến 20 centimet trên gốc và cắt rễ còn khoảng 10 centimet dưới gốc, để hom bớt thoát hơi nước trên đường đi (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 28).
Một ca hỏng có thật, đáng đọc trước khi bạn xuống giống
Tài liệu của Mạng lưới Vetiver Quốc tế ghi lại một trường hợp ở Trung Quốc. Người nông dân có sổ tay hướng dẫn trong tay, có cán bộ khuyến nông xuống tận nơi chỉ, nhưng vẫn trồng các hom cách nhau quá xa. Hàng rào cỏ không bao giờ khép lại được, hệ thống không chặn được gì cả, và cuối cùng người đó bỏ luôn cách làm này (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 32).
Tài liệu nhận xét thẳng: hệ thống bị bỏ không phải vì nó không chạy, mà vì nó đã không được bố trí theo đúng hướng dẫn. Chúng tôi nhắc lại chuyện này vì nó là lỗi tốn kém nhất trong cả quy trình. Tiền giống, công trồng, một mùa mưa chờ đợi, tất cả mất hết chỉ vì khoảng cách xuống giống rộng hơn cần thiết vài centimet.
3. Hai băng cỏ cách nhau bao xa: bảng tra theo độ dốc
Trồng đúng một hàng kín mới xong một nửa. Nửa còn lại là bố trí nhiều băng cỏ trên cùng một sườn dốc, và đây là phần mà tài liệu tiếng Việt hầu như không nói tới.
Khái niệm cần dùng gọi là chênh cao giữa hai băng, tức khoảng cách tính theo chiều thẳng đứng từ băng này xuống băng kế tiếp phía dưới, chứ không phải khoảng cách đo dọc mặt đất. Người ta lấy chiều thẳng đứng làm chuẩn vì nước chảy theo trọng lực: cứ tụt xuống thêm một khoảng cao độ nhất định là dòng chảy lại đủ sức xói, bất kể sườn dốc đó thoải hay đứng.
Mức chuẩn dùng trong thực tế là chênh cao 2 mét (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 33).
Từ chênh cao 2 mét đó, khoảng cách bạn thật sự phải đo trên mặt đất khi đi trồng sẽ đổi theo độ dốc. Sườn càng đứng thì các băng càng phải gần nhau:
| Độ dốc | Tính theo độ | Hai băng cách nhau trên mặt đất |
|---|---|---|
| 10% | khoảng 6° | 19,2 m |
| 18% | khoảng 10° | 11,6 m |
| 27% | khoảng 15° | 8,0 m |
| 36% | khoảng 20° | 6,0 m |
| 47% | khoảng 25° | 4,8 m |
| 58% | khoảng 30° | 4,0 m |
| 70% | khoảng 35° | 3,4 m |
| 100% | 45° | 2,8 m |
(nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, Bảng 1, tr. 64, quy đổi sẵn cho chênh cao 2 mét)
Vuốt ngang để xem đủ bảng.
Cách đọc bảng rất đơn giản. Bạn đo độ dốc khu đất, dóng sang cột cuối, ra ngay khoảng cách phải để giữa hai băng cỏ. Một mái dốc 58%, tức khoảng 30 độ, cần các băng cỏ cách nhau 4 mét. Cùng chênh cao ấy nhưng trên ruộng bậc thoải 10% thì hai băng cách nhau tới hơn 19 mét, nghĩa là bạn cần ít giống hơn nhiều trên cùng một hecta.
4. Băng cỏ giữ nước lại chứ không chỉ giữ đất
Phần này thường bị bỏ qua khi người ta nói về chống xói mòn, nhưng với người canh tác thì nó có khi còn quan trọng hơn cả chuyện giữ đất.
Khi băng cỏ hãm dòng chảy lại và dàn nước ra đều, nước có thêm thời gian để ngấm xuống thay vì chảy tuột đi. Hiệu ứng này lớn tới mức tài liệu mô tả rằng bản thân hàng cỏ tự cấp cho mình lượng nước tương đương thêm khoảng một nửa lượng mưa rơi xuống, và nhờ vậy một băng cỏ Vetiver bố trí đúng vẫn sống được ở những vùng khô hạn chỉ có dưới 200 milimet mưa mỗi năm (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 33).
Với thửa ruộng của bạn thì điều này có nghĩa là băng cỏ không lấy mất nước của cây trồng như nhiều người lo, mà giữ nước lại trong phạm vi thửa. Đây cũng là lý do cách làm này được xếp vào nhóm giải pháp giữ đất giữ ẩm trong canh tác nông nghiệp bền vững, và là một trong những cơ chế được nói tới ở trang cỏ Vetiver cải tạo đất.
5. Băng đã khép rồi thì chăm thế nào
Sau khi các khóm nối liền nhau thành hàng kín, công chăm sóc gần như chỉ còn một việc: cắt tỉa mỗi năm một lần, để lại chiều cao khoảng 30 đến 50 centimet (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 33).
Cắt tỉa phục vụ hai mục đích cùng lúc. Nó kích cây đẻ thêm nhánh nên hàng cỏ dày thêm, và nó giữ cho hàng cỏ không che nắng cây trồng bên cạnh.
Hai việc còn lại làm kèm khi có dịp:
- Trồng giặm chỗ chết. Vài hom không sống được là chuyện bình thường, và mỗi chỗ chết là một khe hở trên hàng. Bạn lấy hom từ chính băng cỏ sẵn có mà giặm vào, không phải mua thêm giống.
- Cày sát mép hàng. Khi làm đất canh tác, cày dọc theo rìa băng cỏ sẽ cắt bớt các nhánh lấn ra ruộng, nhờ vậy băng cỏ không phình rộng dần ra và chiếm mất diện tích trồng trọt (nguồn: sổ tay Vetiver giữ đất và nước, tr. 33).
So với một tuyến kè hay một hệ thống mương thoát, đây là mức bảo trì rất thấp. Bạn xem thêm cách cả hệ thống vận hành ở bài hệ thống cỏ Vetiver.
6. Ba chỗ cỏ Vetiver không phải lời giải
Chúng tôi bán giống cỏ Vetiver, nên nói trước những chỗ nó không hợp là điều nên làm, để bạn không tốn tiền vào một việc không chạy.
- Nơi có bóng che. Cỏ Vetiver không chịu được bóng râm, bị che kéo dài thì cây kém dần và có thể mất (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 116). Dưới tán rừng kín hoặc trong vườn cây đã giao tán, bạn nên tính cách khác.
- Đất quá mỏng trên nền đá. Chỗ chỉ còn vài centimet đất phủ trên đá gốc thì rễ không có chỗ ăn, cây khó bén và băng cỏ khó khép.
- Khi khối trượt nằm sâu hơn tầng rễ. Đó là bài toán kết cấu công trình, cỏ chỉ đóng được vai bảo vệ bề mặt cho phần đã xử lý.
Ba giới hạn này được phân tích kỹ hơn ở mục 7 của bài xói mòn đất.
7. Câu hỏi thường gặp
Cỏ Vetiver chống xói mòn hiệu quả tới mức nào?
Mức giảm lượng đất mất đo được ở nhiều nước rất khác nhau, vì lượng mưa, loại đất và độ dốc mỗi nơi mỗi khác. Bạn nên đọc các con số đó như một dải kết quả chứ không phải một mức cam kết. Bảng số đo tại sáu nước, trong đó có Việt Nam, chúng tôi đặt ở bài xói mòn đất. Điều chắc chắn hơn con số là điều kiện để đạt được nó: băng cỏ phải khép kín và phải bố trí đúng chênh cao.
Trồng hai hàng cỏ cạnh nhau có chắc hơn một hàng không?
Không. Tài liệu hướng dẫn chỉ yêu cầu một hàng đơn, với điều kiện các hom cách nhau 10 đến 15 centimet. Hai hàng trồng thưa vẫn để nước lọt qua, trong khi tốn gấp đôi lượng giống. Nếu bạn có thêm ngân sách, hãy dùng nó để trồng dày hơn trong một hàng, hoặc để làm thêm một băng nữa ở dưới.
Tôi trồng bao lâu thì băng cỏ khép kín và bắt đầu có tác dụng?
Thông thường cần một đến hai mùa sinh trưởng để các khóm nối liền nhau. Trong mùa mưa đầu tiên, nhất là trên mái dốc mới thi công, bạn vẫn nên có một biện pháp bảo vệ tạm. Sau khi khép, tác dụng tăng dần theo từng năm vì lớp đất bồi phía trên hàng dày lên và rễ ngày càng sâu.
Tôi cần bao nhiêu cây giống cho một hecta?
Con số phụ thuộc vào độ dốc, vì dốc càng lớn thì các băng càng phải gần nhau nên tổng chiều dài hàng trên mỗi hecta càng lớn. Bạn lấy khoảng cách giữa hai băng ở bảng mục 3, tính ra tổng số mét dài hàng, rồi chia cho khoảng cách 10 đến 15 centimet giữa hai hom. Hoặc bạn gửi cho OlaFarm diện tích và độ dốc, chúng tôi tính giúp và gửi báo giá. Trong giờ làm việc, yêu cầu báo giá thường được phản hồi trong khoảng 5 phút.
Băng cỏ Vetiver có tranh nước và dinh dưỡng với cây trồng không?
Rễ cỏ Vetiver đâm thẳng xuống sâu và gần như không có rễ ngang, nên nó không tranh tầng đất mặt với cây trồng bên cạnh. Ngược lại, băng cỏ còn giữ nước lại trong thửa và giữ lại phần dinh dưỡng hoà tan vốn sẽ bị nước mưa cuốn đi.
Nguồn tham khảo
- Sổ tay Vetiver giữ đất và nước — The Vetiver System for Soil and Water Conservation, The Vetiver Network International, 2008. Lập vườn ươm và chuẩn bị hom (tr. 28–30), khoảng cách 10–15 cm và trồng một hàng đơn (tr. 31), ca hỏng do trồng thưa tại Trung Quốc (tr. 32), chênh cao giữa hai băng, tăng thấm nước và cắt tỉa hằng năm (tr. 33), đặc tính khiến cỏ Vetiver hợp vai (tr. 37), Bảng 1 độ dốc và khoảng cách mặt đất (tr. 64).
- Sổ tay Vetiver cho nông nghiệp — The Vetiver System for Agriculture, The Vetiver Network International, 2008. Hàng cỏ mọc rễ từ đốt thân và vươn lên theo lớp đất bồi, dần tạo thành bậc thang tự nhiên (tr. 2).
- Cẩm nang TVNI — Paul Trương, Trần Tân Văn, Elise Pinners, Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Giới hạn về bóng râm (tr. 116).
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Xói mòn đất: nguyên nhân, cách nhận biết và giải pháp khắc phục
- → Kỹ thuật trồng và nhân giống cỏ Vetiver từ A đến Z
- → Giống cỏ Vetiver chống sạt lở: dòng giống, quy cách và báo giá
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
