Trang chủ › Giống & kỹ thuật trồng › Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu: đất, luống, mật độ và thời điểm thu rễ
Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu: đất, luống, mật độ và thời điểm thu rễ
Tóm tắt
Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu là cách trồng để thu bộ rễ: ruộng riêng, luống rộng 1 m, cây cách cây 40 cm, cắt ngọn một lần rồi để cây lớn tới khi thu rễ ở tháng 18 đến 24. Hàm lượng tinh dầu trong rễ tươi thường từ 0,3 đến 2%, tuỳ giống và tuổi rễ. Bài viết này trình bày bảy thông số kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu OlaFarm đang áp dụng, thời điểm thu rễ, và giải thích lý do vì sao OlaFarm thu muộn hơn mốc quốc tế.
Trồng cỏ Vetiver để lấy tinh dầu thì làm luống thế nào, trồng dày hay thưa, có phải cắt lá không, và bao lâu thì đào rễ? Rễ lúc nào cho nhiều dầu, và một tấn rễ tươi ra được bao nhiêu dầu? Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn có bộ thông số kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu mà OlaFarm đang áp dụng trên ruộng nguyên liệu của mình, đặt cạnh số đo của các nghiên cứu về hàm lượng dầu theo tuổi rễ.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn tránh bốn lỗi mà OlaFarm thấy hay gặp ở người mới mở vùng nguyên liệu, trong đó có lỗi mua nhầm giống.
Nội dung bài
Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu khác trồng giữ đất ở đâu?
Khác ở mục tiêu: một bên cần bộ rễ nằm nguyên dưới đất càng lâu càng tốt, bên kia cần đào bộ rễ ấy lên bán. Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) tích tinh dầu trong rễ, và tinh dầu đó là chất định hương của ngành nước hoa, là nguyên liệu bột hương cho nhang; hàm lượng thường từ 0,3 đến 2% trên rễ tươi, tuỳ dòng giống, điều kiện canh tác, thổ nhưỡng, khí hậu, tuổi rễ và cách chưng cất (Lavania, 2003, tr. 486). Quy ra, một tấn rễ tươi cho khoảng 3 đến 20 kg dầu.
Vì mục tiêu ngược nhau nên hai cách trồng ngược nhau ở gần như mọi thông số. Hàng cỏ giữ đất trồng dày, cây cách cây 10 đến 20 cm, để hàng khép kín; ruộng lấy rễ trồng thưa để mỗi khóm nở thành một khối rễ đáng đào. Hàng cỏ giữ đất được cắt tỉa nhiều lần mỗi năm; ruộng lấy rễ chỉ cắt một lần. Hàng cỏ giữ đất nằm trên mái dốc, bờ kênh; ruộng lấy rễ nằm trên đất bằng, nơi máy vào được để lật cả bụi.
Có một điều đáng biết trước khi bắt đầu: sổ tay huấn luyện của Thái Lan ghi rõ Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI) không hướng dẫn phần khai thác rễ lấy dầu, vì đào rễ đi ngược nguyên tắc giữ đất của Hệ thống Vetiver (ORDPB, n.d., tr. 92). Nên bộ thông số ở mục dưới không nằm trong tài liệu TVNI nào; nó là cách OlaFarm đang canh tác trên ruộng nguyên liệu, tách hẳn khỏi vườn giống và khỏi các hàng cỏ đang giữ đất.
Dòng giống thì sao? Cả ba dòng OlaFarm cung cấp, HB06, Monto và Songkhla 3, đều thuộc nhóm đã thuần hoá, ra hoa không kết hạt, và đều có rễ dùng được cho chưng cất và làm hương. Với HB06, tiêu chuẩn cơ sở ghi rễ dài 100 đến 300 cm sau 12 tháng tuỳ đất và thời gian (TCCS 76:2026/HBVN). Chọn dòng nào cho vùng của bạn là việc của trang giống cỏ Vetiver lấy tinh dầu, hương nhang; bài này chỉ nói kỹ thuật trồng.
Bộ thông số kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu của OlaFarm
Bảng dưới là cách OlaFarm đang làm trên ruộng nguyên liệu của mình, và cũng là cách OlaFarm tư vấn cho khách mở vùng nguyên liệu. Đây là kinh nghiệm canh tác của OlaFarm, không phải số trích từ tài liệu.
| Thông số | Cách OlaFarm làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Đất | Cát pha hoặc thịt nhẹ, trên đất bằng hoặc dốc thoải | Dễ trồng, tới vụ dễ lật rễ lên và rễ lấy lên sạch, đỡ công rửa |
| Luống | Rộng 1 m, cao 20 đến 30 cm | Thoát nước, và rễ có tầng đất tơi để phát triển trong tầm đào |
| Giống | Tép rễ trần tách từ khóm trưởng thành, không cần làm bầu | Đất đã làm luống và bón lót nên cây bén rễ nhanh; tiết kiệm tiền giống và công |
| Mật độ | Cây cách cây 40 cm, hàng cách hàng 40 cm | Mỗi khóm có chỗ nở to; thứ bạn bán là khối rễ, không phải hàng cỏ kín |
| Bón lót | Nhiều phân chuồng hoai mục | Bón lót đủ dày thì về sau gần như không phải tưới bổ sung, cây tự phát triển bộ rễ rộng |
| Phủ luống | Vụ đầu phủ nilon; các vụ sau phủ bằng thân lá cỏ vụ trước | Đỡ công làm cỏ trong lúc khóm còn nhỏ; giữ ẩm |
| Cắt ngọn | Một lần duy nhất sau khi trồng 4 tháng, chừa gốc 20 đến 25 cm; sau đó để cây phát triển tự do tới lúc thu | Lá là nơi quang hợp nuôi rễ; cắt càng nhiều lần thì rễ càng ít đường để lớn |
Ba thông số trong bảng đáng dừng lại. Thứ nhất là mật độ 40 × 40 cm: thưa gấp đôi tới gấp ba so với hàng cỏ giữ đất, và cũng thưa hơn vườn nhân giống, nơi quy trình canh tác giống HB06 của OlaFarm trồng hàng cách hàng 60 cm và cây cách cây 50 cm nhưng đặt 2 đến 3 tép mỗi hốc để lấy nhánh. Ruộng lấy rễ không cần nhiều nhánh, cần khối rễ to, nên mỗi hốc đặt một tép hoặc một cụm nhỏ.
Thứ hai là cắt ngọn một lần. Ở hàng cỏ giữ đất, cắt tỉa đều 2 đến 3 lần mỗi năm để thúc chồi và giữ hàng cỏ thấp; ở vườn nhân giống, cắt định kỳ để cây đẻ nhánh. Ruộng lấy rễ thì ngược lại: sau lần cắt duy nhất ở tháng thứ tư, cây được để nguyên lá cho tới ngày đào. Lần cắt ấy để lại một lượng thân lá lớn, và đó chính là vật liệu phủ luống cho các vụ sau.
Thứ ba là tép rễ trần, không bầu. Trên mái dốc khó tưới, OlaFarm khuyên dùng bầu ươm; trên ruộng đã lên luống, bón lót và có nước, tép rễ trần trồng đúng mùa là đủ, và với diện tích vài hecta thì khoản chênh giữa tép và bầu là con số đáng kể trong dự toán. Thời vụ trồng theo cùng lịch với mọi mục đích khác: đầu mùa mưa, hoặc vụ xuân và vụ thu ở miền Bắc, xem bài trồng cỏ Vetiver mùa nào.
Thu hoạch rễ cỏ Vetiver lúc nào để hàm lượng tinh dầu cao?
OlaFarm thu rễ vào tháng thứ 18 đến 24 sau khi trồng, và theo kinh nghiệm chưng cất của OlaFarm thì lứa rễ khoảng 24 tháng cho dầu tốt hơn cả. Mốc này muộn hơn mốc trong tài liệu quốc tế, và chỗ lệch ấy đáng được nói rõ chứ không giấu đi.
Tài liệu quốc tế nói gì? Tổng quan của Viện Cây thuốc và Cây tinh dầu Trung ương Ấn Độ ghi rễ 15 đến 18 tháng tuổi, thu vào tháng 12 và tháng 1, cho hàm lượng và chất lượng dầu tốt hơn cả (Lavania, 2003, tr. 486).
Một nghiên cứu ba năm 2017 đến 2019 trên ruộng nông dân ở vùng ven biển Cuddalore, Tamil Nadu, đo hàm lượng dầu từ 0,65 đến 1,45% và năng suất rễ từ 5,13 đến 8,0 tấn mỗi hecta tuỳ tháng thu, cao hơn cả ở tháng 4 và tháng 9 (Yogendra và cộng sự, 2021). Hai nguồn ấy cùng nói một điều: tuổi rễ và tháng thu đổi hàm lượng dầu gấp đôi.
Vì sao OlaFarm thu muộn hơn? Vì hai lý do đo được ở ruộng. Một là khí hậu: ruộng nguyên liệu ở miền Bắc có mùa đông cây gần như ngừng lớn, tiêu chuẩn cơ sở của giống HB06 ghi tốc độ sinh trưởng chỉ 5 đến 10 cm mỗi tháng trong mùa khô so với 16 đến 27 cm trong mùa thuận (TCCS 76:2026/HBVN), nên 18 tháng ở Bắc Ninh không bằng 18 tháng ở Tamil Nadu.
Hai là chất lượng: dầu rễ già đậm và bền mùi hơn, và với hương nhang thì rễ khô của lứa 24 tháng cho mùi mà khách hàng yêu thích và sẵn sàng trả giá cao hơn. Vụ dài hơn nửa năm là cái giá của điều đó, và bạn nên tính nó vào dòng tiền ngay từ đầu.
Con số năng suất rễ mỗi hecta thì OlaFarm lấy theo tham số quốc tế, tức khoảng 5 đến 8 tấn rễ tươi mỗi hecta theo số đo ở Tamil Nadu (Yogendra và cộng sự, 2021), và khuyên bạn coi đó là dải để tính dự toán, thay vì một cam kết cho ruộng của mình.
Lấy một ví dụ giả định cho tròn số: một hecta cho 6 tấn rễ tươi với hàm lượng 1% thì được khoảng 60 kg dầu; cùng hecta ấy thu sớm khi rễ mới đạt 0,5% thì chỉ còn 30 kg. Đất cát pha, bón lót đủ và không thu sớm là ba thứ kéo con số về phía cao của dải.
Thu xong, rễ được nhổ cả bụi, tách rễ, rửa và phơi khô; phần thân lá để lại phủ luống hoặc bán cho xưởng thủ công, và khóm nhổ lên còn tách được tép giống cho vụ kế tiếp. Rễ khô của OlaFarm đi ra từ ruộng nguyên liệu trồng riêng, không lấy từ vườn giống và không lấy từ hàng cỏ đang giữ đất; cách OlaFarm cung cấp rễ ở các dạng tươi, khô, cắt ngắn hay đã phân loại có ở trang rễ cỏ Vetiver.
Kiểm tra vụ nguyên liệu và những lỗi thường gặp
Kiểm bằng cách đào thử.
Ở tháng thứ 12, đào một khóm giữa ruộng: khối rễ phải đặc, đi thẳng xuống và sâu hơn chiều cao luống; rễ mảnh, màu kem tới vàng rơm, có mùi khi bẻ. Khóm nào rễ ngắn, thưa hoặc toả ngang thì hoặc giống sai, hoặc đất nén, và biết ở tháng 12 rẻ hơn biết ở tháng 24.
Các bạn có nhận ra bốn lỗi dưới đây không, vì OlaFarm gặp chúng nhiều hơn cả ở người mới mở vùng nguyên liệu:
(a) Trồng dày như hàng cỏ giữ đất. Khóm chen nhau thì khối rễ mỗi khóm nhỏ, và công đào tăng mà rễ không tăng. Mật độ cho rễ là 40 × 40 cm, không phải 10 đến 20 cm.
(b) Cắt lá nhiều lần vì tiếc lá. Mỗi lần cắt là một lần rễ mất nguồn đường. Ruộng rễ chỉ cắt một lần ở tháng thứ tư; muốn lá thì trồng ruộng lá riêng.
(c) Thu sớm dưới 12 tháng để quay vòng vốn. Hàm lượng dầu theo tuổi rễ thay đổi gấp đôi (Yogendra và cộng sự, 2021), nên thu sớm là bán rễ nhẹ và dầu ít.
(d) Mua nhầm giống. Trên thị trường có một dòng cỏ cũng gọi là cỏ Vetiver nhưng thuộc loài Chrysopogon nemoralis, có kết hạt, và theo quan sát của OlaFarm thì bộ rễ rất ngắn và mỏng; với người trồng lấy rễ thì mua nhầm dòng này là mất trắng cả vụ, vì thứ bạn định bán chính là bộ rễ. Hãy yêu cầu bên bán cho biết tên khoa học và nguồn gốc giống, và với HB06 thì đòi phiếu kiểm tra chất lượng lô theo tiêu chuẩn cơ sở (TCCS 76:2026/HBVN).
Còn một lỗi không nằm ở kỹ thuật: mở diện tích lớn trước khi chốt đầu ra. Nhu cầu tinh dầu Vetiver toàn cầu ước khoảng 408,8 tấn năm 2019, với ba nước sản xuất chính là Ấn Độ, Haiti và Indonesia (TVNI, n.d.); đó là một thị trường hẹp, và một vụ nguyên liệu dài gần hai năm nên câu bán cho ai phải rõ từ lúc xuống giống.
Nếu bạn đang định mở một vùng nguyên liệu, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem loại đất, diện tích dự kiến và dòng sản phẩm bạn nhắm tới, rồi đề xuất dòng giống, dạng giống và lịch trồng phù hợp, kể cả việc giới thiệu đầu mối thu mua mà OlaFarm đang làm việc cùng nếu phù hợp. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ.
Tóm lại, kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu gói trong bảy thông số: đất cát pha, luống 1 m cao 20 đến 30 cm, tép rễ trần, mật độ 40 × 40 cm, bón lót dày, phủ luống, và cắt ngọn đúng một lần. Hãy thu rễ ở tháng thứ 18 đến 24, đào thử ở tháng 12 để biết sớm, và chốt đầu ra trước khi mở diện tích. Rễ là thứ bạn bán, nên mọi quyết định trên ruộng đều phải hỏi một câu: việc này làm khối rễ to hơn hay nhỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu có cần tưới nhiều không?
Không, nếu bạn bón lót đủ dày và trồng đúng mùa. Theo kinh nghiệm canh tác của OlaFarm, ruộng lấy rễ bón lót nhiều phân chuồng hoai mục thì về sau gần như không phải tưới bổ sung; cây tự phát triển bộ rễ rộng đi tìm nước. Chỉ tám tuần đầu sau khi đặt tép là cần đất ẩm liên tục, như mọi mục đích trồng khác.
Trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu bao lâu thì thu rễ được?
OlaFarm thu ở tháng thứ 18 đến 24, lứa 24 tháng cho dầu tốt hơn cả. Tài liệu quốc tế thường ghi 15 đến 18 tháng (Lavania, 2003, tr. 486); OlaFarm thu muộn hơn vì mùa đông miền Bắc làm cây gần như ngừng lớn và vì rễ già cho mùi đậm hơn. Dưới 12 tháng thì không nên thu.
Một hecta cỏ Vetiver cho bao nhiêu rễ và bao nhiêu tinh dầu?
Theo số đo ba năm trên ruộng nông dân ở Tamil Nadu, năng suất rễ từ 5,13 đến 8,0 tấn tươi mỗi hecta và hàm lượng dầu từ 0,65 đến 1,45% tuỳ tháng thu (Yogendra và cộng sự, 2021). Quy ra, mỗi hecta có thể cho vài chục kg dầu mỗi vụ, dao động theo giống, đất và tuổi rễ. OlaFarm lấy theo tham số quốc tế và khuyên bạn dự toán ở dải thấp.
Tôi có thể đào rễ từ hàng cỏ Vetiver đang chống sạt lở để bán không?
Không nên. Đào rễ là bỏ đi chính thứ đang giữ mái dốc, và sổ tay của Thái Lan ghi TVNI không hướng dẫn khai thác rễ vì lý do đó (ORDPB, n.d., tr. 92). Muốn có rễ thì trồng một thửa riêng trên đất bằng theo bảy thông số trong bài; OlaFarm cũng tách ruộng nguyên liệu khỏi vườn giống và khỏi mọi hàng cỏ giữ đất.
Trồng cỏ Vetiver lấy tinh dầu nên dùng tép rễ trần hay bầu ươm?
Tép rễ trần, với ruộng đã lên luống, bón lót và trồng đúng mùa; đó là cách OlaFarm làm và cũng là dạng phần lớn vùng nguyên liệu chọn vì rẻ hơn. Bầu ươm chỉ đáng dùng khi bạn phải xuống giống giữa mùa khô mà không tưới được, hoặc đất còn xấu.
Tài liệu tham khảo
- Lavania, U. C. (2003). Other uses, and utilization of vetiver: Vetiver oil. Trong Proceedings of the Third International Conference on Vetiver and Exhibition, Guangzhou, Trung Quốc, tr. 486–491. https://vetiver.org/ICV3-Proceedings/IND_vetoil.pdf
- Office of the Royal Development Projects Board (n.d.). Vetiver Grass Training Manual. ORDPB, Bangkok.
- OlaFarm (2026). TCCS 76:2026/HBVN Giống cỏ Vetiver HB06 — Tiêu chuẩn cơ sở. Tiêu chuẩn cơ sở tự công bố.
- The Vetiver Network International (TVNI). (n.d.). Vetiver oil production. https://www.vetiver.org/vetiver-system-applications/other-uses/vetiver-oil-production/
- Yogendra, N. D., Baskaran, K., Niranjana Kumar, A., Sundaresan, V., Satya Srinivas, K. V. N. và Kalra, A. (2021). Validation of harvesting time in vetiver crop for enhancing root and oil yield in Tsunami affected coastal region. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sciences, 43(4), 148–153. https://doi.org/10.62029/jmaps.v43i4.nd
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Giống cỏ Vetiver cho vùng nguyên liệu tinh dầu, hương nhang
- → Rễ cỏ Vetiver: nguyên liệu chưng cất và làm hương
- → Kỹ thuật trồng cỏ Vetiver theo từng mục đích
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
