Trang chủ › Dự án tiêu biểu › Chống sạt lở bờ sông miền Tây bằng cỏ Vetiver: các công trình đã triển khai và bài học
Chống sạt lở bờ sông miền Tây bằng cỏ Vetiver: các công trình đã triển khai và bài học
Tóm tắt
Chống sạt lở bờ sông miền Tây bằng cỏ Vetiver là trồng hàng cỏ trên mái bờ kênh, đê bao, bờ sông để rễ giữ lớp đất mặt trước lũ, sóng ghe và mưa. Ở một số đê bao, lượng đất mất giảm từ 400–750 xuống 50–100 tấn mỗi héc-ta sau bốn tháng. Bài viết này trình bày các công trình chống sạt lở bờ sông miền Tây bằng cỏ Vetiver đã triển khai, bài học xuống giống trên đất phèn, và giải thích lý do vì sao cỏ có thể giữ bờ kênh nhưng không thay được kè.

Bờ kênh nhà tôi năm nào nước lũ rút cũng mất một mảng đất, trồng cỏ có giữ được không? Đê bao quanh ruộng, cụm dân cư vượt lũ đắp bằng bùn kênh thì nên trồng gì cho mái đê khỏi trôi? Còn những đoạn sông Tiền, sông Hậu sạt cả mảng lớn kéo theo nhà cửa, cỏ có cứu được không?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn trả lời những câu hỏi đó bằng các công trình cỏ Vetiver đã thực sự được trồng ở miền Tây trong hơn hai mươi năm qua, cùng số liệu đo được ở từng nơi.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn phân biệt đoạn bờ nào cỏ Vetiver giữ được, đoạn nào phải có kè đi cùng, và cách xuống giống để cỏ sống được trên đất phèn.
Nội dung bài
Vì sao bờ sông, bờ kênh miền Tây dễ sạt lở?
Bờ sông, bờ kênh miền Tây sạt lở vì ba thứ cùng tác động lên một nền đất yếu. Bờ ở đây phần lớn là đất bùn sét phù sa, rất dễ bị rửa trôi. Mùa nước kéo dài 3–5 tháng, dòng chảy mạnh, mực nước mùa lũ cao hơn mùa khô 4–5 m (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 74). Ghe máy, thuyền máy công suất lớn chạy suốt ngày, liên tục tạo sóng đánh vào chân bờ (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 75).
Nhiều đê bao và cụm dân cư vượt lũ còn được đắp bằng chính bùn hút từ lòng kênh lên. Riêng An Giang có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dài 4.932 km, đê bao dài 4.600 km, lũ có thể lên cao 6 m so với mùa khô, và lượng đất bờ, đê bị xói ước tính 3,75 triệu m³ mỗi năm (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 75).
Cần phân biệt hai kiểu sạt lở, vì cách xử lý khác hẳn nhau.
Kiểu thứ nhất là xói bề mặt và xói mép bờ: mưa, sóng và nước lũ rút bào dần lớp đất mặt trên mái đê, mái kênh, dần dần làm mái mỏng đi. Kiểu thứ hai là sạt lở sâu: dòng chảy khoét lòng sông và chân bờ, cả một khối đất lớn trượt xuống.
Ở bờ sông Hậu đoạn qua An Giang, giai đoạn 2009–2019 có 51 đoạn có nguy cơ sạt lở dài hơn 160 km, chiếm khoảng 40% đường bờ; một vụ sạt ở xã Mỹ Hội Đông năm 2017 dài 70 m, ăn sâu vào bờ hơn 35 m, cuốn theo 16 căn nhà (Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự, 2021, tr. 495). Nguyên nhân được xác định gồm chế độ dòng chảy, cấu tạo địa chất và sự thay đổi lòng sông do khai thác cát (Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự, 2021, tr. 494).
Cỏ Vetiver phát huy tác dụng rõ với kiểu thứ nhất. Với kiểu thứ hai, cỏ chỉ là một phần của giải pháp, điều này sẽ nói rõ ở mục cuối.
Cỏ Vetiver giữ đất bờ kênh, đê bao bằng cách nào?
Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống nhiều năm, mọc thành bụi, sinh sản bằng tách khóm và không lan ra thành cỏ dại. Rễ chùm của nó mọc gần như thẳng đứng, dài 100–300 cm sau 12 tháng ở vườn giống (TCCS 76:2026/HBVN). Trồng sát nhau thành hàng, các khóm khép lại thành một bức vách sống.
Trên mái bờ kênh và đê bao, hàng cỏ làm hai việc cùng lúc. Thân lá cứng hãm dòng nước chảy tràn và sóng leo, giữ bùn đất lại phía trên hàng. Rễ dày giữ chặt lớp đất mặt, chỗ mưa và sóng hay bào vào. Khi hàng cỏ đã khép, mái đê giữ được hình dạng qua mùa lũ thay vì phải đắp lại mỗi năm.

Cỏ Vetiver đã được trồng ở những công trình nào tại miền Tây?
Người dân miền Tây ngày càng tin dùng cỏ Vetiver vào nhiều việc khác nhau. Mỗi năm, OlaFarm bán khoảng 2–3 triệu tép giống cỏ Vetiver về các tỉnh miền Tây như Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cà Mau.
Đây cũng là vùng có nhiều công trình nghiên cứu về cách ứng dụng và hiệu quả của cỏ Vetiver, nhất là của các nhóm nghiên cứu Trường Đại học Cần Thơ. Nhóm bắt đầu thử cỏ trên bờ sông, kênh rạch miền Tây từ năm 2000, và tới nay cỏ đã được dùng ở 12 trong 13 tỉnh, thành của vùng (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 68).
Bảng dưới chỉ gom một phần rất nhỏ trong số đó: những công trình có ghi chép kết quả và đã được công bố. Cỏ Vetiver đang được người dân trồng và dùng ngoài thực tế ở miền Tây nhiều hơn thế rất nhiều.
| Công trình | Nơi | Kết quả ghi nhận |
|---|---|---|
| Bờ một con kênh bị sạt lở nặng | Xã Núi Tô, huyện Tri Tôn, An Giang | Bờ kênh giữ nguyên vẹn qua nhiều mùa lũ |
| Đê bao và đê cụm, tuyến dân cư vượt lũ | Tân Phước (Tiền Giang), Đồng Tháp Mười (Long An) | Sau bốn tháng, đất mất trên mái đê còn 50–100 tấn/ha, so với 400–750 tấn/ha khi không trồng cỏ |
| Đê bao, bờ kênh, cụm dân cư tránh lũ | An Giang, 2002–2005 | 61 km hàng cỏ, dùng 1,8 triệu bầu giống |
| Bờ kênh thuỷ lợi và đê biển trên đất phèn | Gò Công (Tiền Giang), từ 2001 | Cỏ mọc tốt sau vài tháng dù đất rất xấu, giảm xói, cây bản địa mọc lại |
| Tuyến đê cửa sông ven đầm tôm dài 11 km | Vùng cửa sông Đồng bằng sông Cửu Long | Đê ổn định suốt 12 năm trước thuỷ triều và triều cường |
| Năm công trình đê, bờ kênh trên đất phèn nặng | Tiền Giang, Long An, gần TP. Hồ Chí Minh | Trồng bằng bầu thì cỏ bén rễ tốt; rễ trần cắm thẳng vào đất phèn mới thì chết |
Nguồn: Núi Tô, Tân Phước, Đồng Tháp Mười (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 68); An Giang và Gò Công (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 75); đê cửa sông (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 122); năm công trình đất phèn (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 126).
Con số của đê bao Tân Phước và Đồng Tháp Mười đáng dừng lại một chút. Nó có nghĩa gì với một công trình cụ thể?
Ví dụ giả định, con số đặt ra cho dễ hình dung: một đoạn đê bao dài 1 km, hai mái mỗi bên rộng 3 m, tổng mặt mái là 0,6 ha. Không trồng cỏ, bốn tháng mùa mưa lũ có thể mất 240–450 tấn đất. Có hàng cỏ đã khép, con số đó còn khoảng 30–60 tấn. Phần chênh lệch là khối đất phải nạo vét khỏi kênh và đắp lại lên đê mỗi năm.
Ở vùng cửa sông, tuyến đê 11 km đắp bằng phù sa và bùn nạo vét nên rất dễ xói, phải bảo trì thường xuyên; sau khi có hàng cỏ, mặt ngoài đê chịu triều cường và ngập mặn mà cỏ vẫn sống, và các kỹ sư bảo dưỡng đê ghi nhận mặt đê khô ráo, vững hơn trong mùa mưa (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 122).
OlaFarm cũng đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các công trình bờ sông, bờ kênh có sóng tàu, đê biển và bờ đầm tôm. Những công trình đó chưa được công bố, nên bài này chỉ dẫn các kết quả đã được ghi chép trong tài liệu.
Trồng cỏ chống sạt lở bờ sông miền Tây cần lưu ý những gì?
Các công trình trên để lại bốn bài học cho người chuẩn bị trồng cỏ ở miền Tây.
Một, trên đất phèn mới đắp, xuống giống bằng bầu. Đất phèn nặng ở miền Tây có pH chỉ khoảng 2–3 trong mùa khô, nhiều nhôm và sắt, co ngót và nứt nẻ khi khô (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 126). Tép rễ trần cắm thẳng vào đất phèn mới đắp gần như không cây nào sống; trồng bằng bầu thì cỏ bén rễ dễ. Nếu vẫn dùng rễ trần, bón lót một ít vôi bột, đất mặt tốt hoặc phân chuồng vào rãnh trồng thì hơn 80% cây sống (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 70–71). Cách nhận biết và cải tạo đất phèn có ở bài đất nhiễm phèn.

Hai, chăm kỹ giai đoạn cây con. Sau hơn 15 năm ứng dụng ở miền Tây, nhóm Đại học Cần Thơ kết luận phèn và mặn ảnh hưởng tới cỏ Vetiver chủ yếu ở giai đoạn cây con, nên vùng đất khó cần chăm sóc nhiều hơn lúc mới trồng (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 183).

Ba, trồng sao cho hàng cỏ khép trước mùa nước lên. Hàng cỏ cần khoảng ba tháng ở điều kiện thuận lợi mới đủ sức chịu nước lũ (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 56). Ở miền Tây, điều đó có nghĩa là xuống giống khi nước vừa rút và đất còn ẩm, để hàng cỏ có vài tháng mùa khô bén rễ trước đợt lũ sau. Lịch trồng theo vùng có ở bài trồng cỏ Vetiver mùa nào.
Bốn, đặt hàng cỏ đúng dải mái. Trên bờ sông, bờ kênh nước ngọt, các hàng đồng mức cách nhau 0,8–1,0 m, hàng dưới cùng ngang mực nước thấp nhất, trồng lúc nước kiệt (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 65). Cỏ không ưa bóng râm, nên đoạn bờ có nhiều cây tán lớn phải tính lại mật độ hoặc trồng cỏ làm lớp tiên phong trước khi trồng cây khác (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 183). Với bờ đầm tôm và đê cửa sông, dải luôn ngập nước mặn thì không trồng cỏ, vì nước mặn trên khoảng 20 phần nghìn làm cỏ chết sau 30 ngày (Đoàn Chí Cường và cộng sự, 2015).
Đoạn sông nào cỏ Vetiver không thay được kè?
Cỏ Vetiver không thay được kè ở những đoạn sông sạt lở sâu, nơi dòng chảy khoét chân bờ và mặt trượt nằm dưới tầng rễ. Hiệu quả gia cố của rễ quyết định bởi lớp đất có rễ dày khoảng 2 m; mặt trượt nằm trong hoặc gần lớp đó thì rễ có tác dụng rõ, mặt trượt sâu hơn thì rễ góp phần rất ít (Chávez-Torres và cộng sự, 2026). Với đất sét, mô hình số cho thấy mức tăng hệ số an toàn nhờ rễ là không đáng kể khi mái phá hoại theo mặt trượt sâu (Badhon và cộng sự, 2021).

Những vụ sạt cuốn cả dãy nhà dọc sông Hậu thuộc kiểu này. Ở đó, chân bờ cần được bảo vệ bằng kè đá hoặc bê tông, còn cỏ Vetiver trồng ở phần mái phía trên để giữ đất mặt và giảm xói do nước mưa, sóng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 61). So sánh chi tiết hai giải pháp có ở bài cỏ Vetiver và kè bê tông.

Có một cách nhìn nhanh để biết đoạn bờ của mình thuộc kiểu nào. Đất mất dần từng lớp mỏng, mái đê lở thành rãnh nhỏ sau mỗi trận mưa, thì đó là xói bề mặt. Bờ nứt thành vệt dài song song với mép nước, rồi cả mảng sụt xuống, thì đó là dấu hiệu của sạt lở sâu và cần người có chuyên môn đánh giá trước khi chọn giải pháp.
Nếu bạn đang có một đoạn bờ kênh, đê bao hay bờ sông ở miền Tây cần giữ đất, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem ảnh hiện trạng và mực nước theo mùa để đề xuất dạng giống (bầu hay rễ trần), số lượng và thời điểm xuống giống phù hợp. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ; các dòng giống cho công trình chống sạt lở bờ sông miền Tây có ở trang giống cỏ Vetiver chống sạt lở.
Tóm lại, chống sạt lở bờ sông miền Tây bằng cỏ Vetiver đã được chứng minh ở bờ kênh, đê bao, cụm dân cư vượt lũ và đê cửa sông, nơi xói bề mặt là mối lo chính. Xuống giống bằng bầu trên đất phèn mới, chăm kỹ giai đoạn cây con, và trồng để hàng cỏ khép trước mùa nước lên là ba việc quyết định. Ở những đoạn sông sạt sâu, cỏ đi cùng kè, không thay kè.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cỏ chống sạt lở bờ sông miền Tây có chịu được mùa lũ kéo dài không?
Có, nếu hàng cỏ đã khép trước mùa lũ. Ở An Giang và Tiền Giang, lũ thường kéo dài 3–4 tháng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 75), và hàng cỏ trên bờ kênh xã Núi Tô vẫn giữ bờ nguyên vẹn qua nhiều mùa lũ (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 68). Hàng cỏ mới trồng cần khoảng ba tháng mới đủ sức chịu nước lũ.
Đê bao của tôi đắp bằng đất phèn ở Đồng Tháp Mười, có trồng được cỏ Vetiver không?
Trồng được, nhưng nên dùng cây giống trong bầu. Ở năm công trình trên đất phèn nặng tại Tiền Giang, Long An và gần TP. Hồ Chí Minh, cỏ trồng bằng bầu bén rễ tốt, còn rễ trần cắm thẳng vào đất phèn mới thì chết (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 126). Dùng rễ trần thì phải bón lót vôi, đất mặt tốt hoặc phân chuồng vào rãnh.
Bờ sông nhà tôi sạt từng mảng lớn, trồng cỏ có giữ được không?
Nếu bờ nứt thành vệt dài rồi sụt cả mảng, đó thường là sạt lở sâu do dòng chảy khoét chân bờ, và rễ cỏ chỉ giữ được lớp đất khoảng 2 m trên cùng. Đoạn bờ đó cần người có chuyên môn đánh giá và thường phải có kè ở chân; cỏ Vetiver trồng ở phần mái phía trên.
Bờ đầm tôm nước lợ có trồng cỏ Vetiver được không?
Được, ở phần bờ nằm trên mực nước thường ngày. Tuyến đê cửa sông ven đầm tôm dài 11 km ở miền Tây được hàng cỏ giữ ổn định 12 năm (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 122). Dải luôn ngập nước mặn thì không nên trồng cỏ.
Tài liệu tham khảo
- Badhon, F. F., Islam, M. S. và Islam, M. A. (2021). Contribution of vetiver root on the improvement of slope stability. Indian Geotechnical Journal, 51(4), 829–840. https://doi.org/10.1007/s40098-021-00557-0
- Chávez-Torres, J. L., Zhang, K., Rodríguez-Tapia, J. P. và Flores-Granda, A. N. (2026). Sustainable assessment of vetiver-based nature-based solutions for landslide hazard mitigation under groundwater, surcharge, and pseudo-static seismic conditions. Sustainability, 18(14), 7054. https://doi.org/10.3390/su18147054
- Đoàn Chí Cường, Võ Văn Minh và Truong, P. (2015). Effects of sea water salinity on the growth of vetiver grass. Trong Proceedings of the Sixth International Conference on Vetiver, Đà Nẵng.
- Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
- Nguyễn Ngọc Tiến, Đỗ Huy Cường, Phạm Đức Hùng, Phạm Việt Hồng, Đỗ Ngọc Thực, Nguyễn Thế Luân và Vũ Duy Vĩnh (2021). Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng và nguyên nhân xói lở bờ sông Hậu đoạn chảy qua tỉnh An Giang giai đoạn 2009–2019. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Biển, 21(4), 493–506. https://doi.org/10.15625/1859-3097/15663
- OlaFarm (2026). TCCS 76:2026/HBVN Giống cỏ Vetiver HB06 — Tiêu chuẩn cơ sở. Tiêu chuẩn cơ sở tự công bố.
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Hedge Mechanisms (DS-VETIVER-MECHANISMS), v3.21, ngày 28/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). VGT for Engineered Slopes: Integrated bio-hydro-mechanical system (DS-ENGINEERED-SLOPES), v4, ngày 26/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Water margins and watercourse banks (DS-WATER-MARGINS), v2, ngày 30/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
- Truong, P., Van, T. T. và Pinners, E. (2008c). Vetiver System for Agriculture. The Vetiver Network International.
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




