Trang chủ › Chống sạt lở & xói mòn › Cỏ Vetiver giảm xói do sóng ở đâu trên bờ sông, bờ hồ và đê biển?

Cỏ Vetiver giảm xói do sóng ở đâu trên bờ sông, bờ hồ và đê biển?

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 31/10/2026Đọc 8 phútChuyên mục Chống sạt lở & xói mòn

Tóm tắt

Xói do sóng là hiện tượng đất ở mép bờ và mái đê bị sóng vỗ, sóng leo, sóng tràn bào dần, thường khoét ngang mực nước rồi làm sụt mảng đất bên trên. Cỏ Vetiver giảm xói do sóng ở dải mái nằm trên mực nước thường ngày, nơi hàng cỏ hãm sóng leo và giữ đất; phần chân luôn ngập hoặc nước mặn cần đá hay cây khác. Bài viết này trình bày sóng làm xói theo những cách nào, cỏ Vetiver giảm xói do sóng bằng cách nào, và nên trồng ở đâu trên từng loại bờ.

Hàng cỏ Vetiver trổ bông cao và dày chạy dọc mép bờ sông, một bên là thảm cỏ, phía sau là mặt sông, cây lớn và núi xa
Hàng cỏ Vetiver chạy dọc mép bờ, giữa thảm cỏ và mặt sông.

Bờ sông nhà tôi ngày nào cũng bị sóng tàu đánh vào, trồng cỏ có giữ được không? Mái đê hay bờ ao nuôi ven biển chịu sóng mỗi mùa bão thì cỏ chịu được tới đâu? Trồng hàng cỏ ở chân mái, giữa mái hay trên đỉnh?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu cỏ Vetiver giảm xói do sóng bằng cơ chế nào, qua các công trình bờ sông, đê biển và hồ chứa đã ghi nhận được.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn chọn đúng dải mái cần trồng cỏ, và nhận ra dải nào phải giao cho đá hay loài cây khác.

Nội dung bài

Sóng làm xói bờ sông và mái đê theo những cách nào?

Sóng xói bờ theo ba cách, và mỗi cách đánh vào một chỗ khác nhau trên mái. Biết sóng đánh vào đâu thì mới biết hàng cỏ phải đứng ở đâu.

  • (a) Sóng vỗ vào chân bờ. Mỗi con sóng kéo đi một ít đất ở ngang mực nước, lâu ngày khoét thành vệt lõm, người địa phương gọi là xói hàm ếch. Chân bờ mất chỗ dựa thì mảng đất phía trên sụt xuống (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 47 và 52).
  • (b) Sóng leo lên mái. Nước chạy ngược lên mái rồi rút xuống, mỗi lượt rút mang theo đất mặt.
  • (c) Sóng tràn qua đỉnh. Khi sóng cao hơn đỉnh đê, nước tràn vào phía trong rồi dội ngược trở ra, bào mặt trong và chân trong của đê, gọi là xói giật lùi (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 55).

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, sóng do ghe máy, tàu thuyền tạo ra liên tục ngày đêm, cộng với lũ hằng năm, là nguyên nhân chính làm hàng trăm héc-ta đất ven sông bị sạt lở (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 24). Sóng tàu nhỏ hơn sóng bão nhưng không có lúc nghỉ, nên chân bờ bị khoét đều đặn quanh năm.

Kè cứng không triệt được xói do sóng ở mọi chỗ, vì mặt kè không hấp thu năng lượng sóng mà làm dòng nước rối thêm ở chân và ở hai đầu kè (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 49). Phần so sánh hai giải pháp có ở bài so sánh cỏ Vetiver và kè bê tông.

Cỏ Vetiver giảm xói do sóng bằng cách nào?

Hàng cỏ Vetiver giảm xói do sóng nhờ hai tầng làm việc cùng lúc. Trên mặt đất, thân cỏ cứng và mọc thẳng, các khóm khép lại thành một bức vách thưa, nên nước sóng leo lên bị hãm lại, mất sức trước khi rút xuống; với đê, hàng cỏ còn làm giảm lượng nước sóng tràn qua đỉnh và giảm xói giật lùi ở mặt trong (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 55). Dưới mặt đất, màn rễ dày giữ chặt lớp đất ở mép bờ, nơi sóng bào vào.

Hình vẽ hai mặt cắt mái đê đất đặt trên dưới, mái trên trọc bị sóng leo cao, tràn qua đỉnh và bào mặt trong đê, mái dưới có nhiều hàng cỏ Vetiver cho thấy cỏ Vetiver giảm xói do sóng khi sóng leo thấp hơn, ít nước tràn qua và mặt trong còn nguyên
Mái đê trọc và mái đê có hàng cỏ Vetiver trước sóng: hàng cỏ hãm sóng leo trước khi nước tràn qua đỉnh.

Một vài công trình cho thấy rõ điều này:

  • Đê biển Hải Hậu, Nam Định. Một số đoạn mái trong đê đã được trồng cỏ Vetiver từ một đến hai năm trước cơn bão số 7 tháng 9/2005; cơn bão ấy làm vỡ một số đoạn đê có kè lát mái kiên cố trong vùng, và sau đó một dự án trồng cỏ bảo vệ đê được triển khai tại đây (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 77).
  • Đê cửa sông ven đầm tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long. Tuyến đê đắp bằng phù sa và bùn nạo vét, rất dễ xói, được hàng cỏ Vetiver giữ ổn định suốt 12 năm trước triều cường và sóng (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 122).
  • Bờ ao cá ven biển ở Phúc Kiến, Trung Quốc. Trong trận bão năm 1997, những đoạn bờ ao không có hàng cỏ bị sóng phá, người nuôi phải xây lại tường đá (The Vetiver Network, 2002, tr. 14).
  • Đập trang trại lớn ở Queensland, Úc. Xói do sóng ở mặt trong đập được chặn bằng một hàng cỏ trồng dọc mép nước cao (TVNI, 2002, tr. 309).

Theo kinh nghiệm dự án của OlaFarm, nhu cầu giống cho bờ chịu sóng đến từ đủ các loại công trình: bờ sông, bờ kênh có sóng tàu, đê biển và bờ đầm tôm ven biển, bờ hồ chứa, đập và ao lớn. Sóng ở mỗi loại bờ đánh vào một tầng khác nhau, nên việc trước tiên là chọn đúng dải mái để trồng.

Nên trồng cỏ Vetiver ở dải nào để giảm xói do sóng?

Hàng cỏ đặt ở dải mái nằm trên mực nước thường ngày và kéo xuống thấp nhất mà cây vẫn sống được; phần luôn ngập hoặc ngập nước mặn thì giao cho đá, bê tông hay loài cây khác. Bảng dưới tóm cách bố trí theo ba loại bờ:

Loại bờHàng cỏ đặt ở đâuPhần chân
Bờ hồ chứa, đập, ao lớnHàng chính có gốc cao hơn mực nước dâng bình thường 0,30–0,50 m; hàng trong dải nước lên xuống phải trồng bằng bầuChỉ trồng cỏ ở dải dưới khi thời gian ngập nằm trong ngưỡng cây chịu được
Bờ sông, bờ kênh nước ngọt có sóng tàuHàng đồng mức cách nhau 0,8–1,0 m, hàng dưới cùng ngang mực nước thấp nhất, trồng lúc nước kiệtĐoạn chảy xiết hoặc sóng đập trực tiếp vào chân thì lát đá, rọ đá
Đê biển, bờ đầm tôm, bờ nước mặnTrồng trên mực nước, không trồng ở dải ngập nước mặnChân đê trên cát có nước ngầm mặn dùng loài cây chịu mặn đã được chứng minh ở địa phương

Nguồn: bờ hồ (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 9 và 27); bờ sông (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 65); bờ nước mặn (Islam, 2025, tr. 80; TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 10).

Ví dụ giả định, con số đặt ra cho dễ hình dung: một hồ có mực nước dâng bình thường ở cao độ +10,0 m thì hàng cỏ chính đặt gốc ở khoảng +10,3 đến +10,5 m, còn các hàng thấp hơn trong dải nước lên xuống trồng bằng bầu, đúng lúc mực nước đang rút.

Hình vẽ mặt cắt bờ hồ chứa có sóng gió, đường mực nước dâng bình thường và đường mực nước thấp, dải trên có hàng cỏ Vetiver chính, dải giữa nơi nước lên xuống có hàng cỏ trồng bằng bầu, dải dưới luôn ngập không trồng cỏ
Ba dải bờ hồ chứa theo mực nước và chỗ trồng cỏ Vetiver: hàng cỏ chính đứng ở dải trên, dải luôn ngập để trống.

Bờ nước mặn cần thận trọng hơn cả. Trên đê ngăn mặn, có lúc độ mặn của nước tăng lên tới mức ảnh hưởng tới cỏ; một dự án giảm nhẹ thiên tai ở Quảng Ngãi đã chuyển sang trồng các loài cây chịu mặn khác ở hàng dưới cùng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 65). Ở các bờ sông, kênh miền Trung, rễ cỏ không xuyên được vào lớp cát có nước ngầm mặn, và tiêu chuẩn bờ nước của TVNI xếp đây là giới hạn của loài, không phải lỗi trồng (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 10 và 55).

Thời điểm trồng cũng quyết định. Hàng cỏ cần khoảng ba tháng ở điều kiện thuận lợi để đủ sức chịu nước lũ (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 56), nên hãy trồng sao cho hàng đã khép trước mùa bão.

Nếu bạn đang có một đoạn bờ sông, bờ hồ hay mái đê chịu sóng cần giữ đất, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem ảnh hiện trạng và mực nước theo mùa để đề xuất dải trồng, dạng giống rễ trần hay bầu phù hợp. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ; các dòng giống cho công trình có ở trang giống cỏ Vetiver chống sạt lở.

Tóm lại, cỏ Vetiver giảm xói do sóng ở dải mái trên mực nước thường ngày: thân cỏ hãm sóng leo và sóng tràn, rễ giữ đất mép bờ. Phần chân luôn ngập, chỗ sóng đập trực tiếp và bờ nước mặn thì cần đá, bê tông hay loài cây chịu mặn đi cùng. Chọn đúng dải trồng và trồng sớm để hàng khép trước mùa bão là hai việc quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Cỏ Vetiver giảm xói do sóng biển được không, hay chỉ dùng cho sông hồ?

Được, ở phần mái đê nằm trên mực nước. Một tuyến đê cửa sông ven đầm tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long được hàng cỏ giữ ổn định 12 năm trước triều cường và sóng (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 122). Dải ngập nước biển thường xuyên thì không trồng cỏ, vì nước mặn trên khoảng 20 phần nghìn làm cỏ chết sau 30 ngày (Đoàn Chí Cường và cộng sự, 2015).

Bờ sông nhà tôi bị sóng tàu đánh hằng ngày, trồng cỏ ở mép nước có sống không?

Ở bờ nước ngọt, cỏ trồng được sát mép nước, kể cả dưới mực nước một chút (Islam, 2025, tr. 80). Hàng dưới cùng nên trồng lúc nước kiệt để đặt được thấp nhất. Nếu chân bờ đã bị khoét sâu, cần đắp lại chân hoặc kè đá trước khi trồng.

Trồng bao lâu thì hàng cỏ chịu được mùa bão đầu tiên?

Ở điều kiện thuận lợi, hàng cỏ cần khoảng ba tháng để chịu được nước lũ (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 56). Với bờ hồ có sóng, nên trồng khi mực nước đang rút để hàng cỏ có ít nhất ba tháng trước kỳ tích nước tiếp theo (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 27).

Tài liệu tham khảo

  • Đoàn Chí Cường, Võ Văn Minh và Truong, P. (2015). Effects of sea water salinity on the growth of vetiver grass. Trong Proceedings of the Sixth International Conference on Vetiver, Đà Nẵng.
  • Islam, M. S. (2025). Standard Specification for Slope Stabilization Using Vetiver Grass. The Vetiver Network International. Giấy phép CC BY-NC-SA 4.0.
  • Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
  • The Vetiver Network (2002). The Vetiver System (bản thảo sách, chưa xuất bản chính thức). The Vetiver Network.
  • The Vetiver Network International (2002). TVNI Newsletters 1990–2002. The Vetiver Network International.
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Water margins and watercourse banks (DS-WATER-MARGINS), v2, ngày 30/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *