Trang chủ › ESG & phát triển bền vững › Giải pháp dựa vào thiên nhiên với cỏ Vetiver: khái niệm NbS, tiêu chí IUCN và cách áp dụng cho dự án

Giải pháp dựa vào thiên nhiên với cỏ Vetiver: khái niệm NbS, tiêu chí IUCN và cách áp dụng cho dự án

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 01/11/2026Đọc 11 phútChuyên mục ESG & phát triển bền vững

Tóm tắt

Giải pháp dựa vào thiên nhiên (nature-based solutions, NbS) là hành động bảo vệ, phục hồi và sử dụng bền vững hệ sinh thái để giải thách thức của xã hội, đồng thời có lợi cho người và đa dạng sinh học. Tiêu chuẩn của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xét một dự án NbS qua tám tiêu chí. Bài viết này trình bày giải pháp dựa vào thiên nhiên vetiver qua tám tiêu chí đó, và giải thích vì sao hàng cỏ Vetiver có thể giúp dự án đáp ứng chúng.

Các bè nổi khung ống nhựa trồng cỏ Vetiver cao trổ bông tím trên hồ xử lý nước thải lót bạt đen, khe nước giữa hai dãy bè và đồi cây phía xa
Bè nổi trồng cỏ Vetiver trên hồ xử lý nước thải, cỏ đã cao và trổ bông.

Trồng một hàng cỏ trên mái dốc thì đã là giải pháp dựa vào thiên nhiên chưa? Hồ sơ dự án ghi chữ “NbS” thì người thẩm định sẽ hỏi những gì, và lấy gì để trả lời?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu giải pháp dựa vào thiên nhiên theo đúng định nghĩa của Liên Hợp Quốc và bộ tiêu chí của IUCN, rồi soi một dự án cỏ Vetiver qua từng tiêu chí. Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn chuẩn bị những bằng chứng mà một dự án NbS cần có ngay từ đầu.

Nội dung bài

Giải pháp dựa vào thiên nhiên là gì?

Giải pháp dựa vào thiên nhiên là việc dùng chính hệ sinh thái để giải một vấn đề của con người, với điều kiện hệ sinh thái đó cũng được lợi.

IUCN đưa ra định nghĩa năm 2016: những hành động bảo vệ, quản lý bền vững và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên hoặc đã bị biến đổi, giải quyết các thách thức xã hội một cách hiệu quả và thích ứng, đồng thời đem lại lợi ích cho con người và cho đa dạng sinh học (Cohen-Shacham và cộng sự, 2016, tr. 14). Năm 2022, Đại hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc thông qua một định nghĩa gần như tương tự, và đó là định nghĩa đầu tiên được các quốc gia thống nhất đa phương (Nghị quyết UNEP/EA.5/Res.5, tr. 2).

Hai vế cuối của định nghĩa là chỗ phân biệt NbS với việc trồng cây xanh thông thường. Một dải cỏ chỉ để che phủ cho đẹp, không giải một thách thức đo được, thì chưa phải NbS. Một công trình giải được thách thức nhưng làm nghèo hệ sinh thái xung quanh cũng chưa phải.

Ở Việt Nam, khái niệm này đã vào chính sách. Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050 giao nhiệm vụ phát triển các mô hình thích ứng dựa vào tự nhiên, hệ sinh thái và dựa vào cộng đồng (Quyết định 896/QĐ-TTg, tr. 7).

Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides), còn gọi là cỏ hương bài, là loài cỏ lâu năm mọc thành khóm, rễ chùm mọc gần như thẳng xuống dài 100 đến 300 cm sau 12 tháng; dòng HB06 không có thân ngầm hay thân bò và có ra hoa nhưng không kết hạt (TCCS 76:2026/HBVN). Trồng thành hàng dày theo đường đồng mức, nó giữ đất, làm chậm dòng nước và lọc bùn.

Vì sao cỏ Vetiver được xếp vào nhóm giải pháp dựa vào thiên nhiên?

Cỏ Vetiver được xếp vào nhóm này vì nó là một hệ sống giải được các thách thức đo được về đất và nước, và càng lớn thì càng làm việc tốt hơn.

Tiêu chuẩn mái dốc công trình năm 2026 của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI) mô tả cỏ Vetiver là một hệ sống tự gia cố, tác động vào nguyên nhân thuỷ văn gây sạt mái thay vì vào triệu chứng trên bề mặt (TVNI, DS-ENGINEERED-SLOPES v4, 2026, tr. 3), và TVNI có hẳn một mẫu đặc tả mời thầu cho hạng mục này, với chỉ tiêu nghiệm thu đo được như tỷ lệ sống trên 90% và không khe hở nào trên hàng dài quá 15 cm (TVNI, SPEC-ENGINEERED-SLOPES v1, 2026, tr. 1 và 5).

Một nghiên cứu năm 2026 ở Ecuador đánh giá giải pháp dựa vào thiên nhiên dùng cỏ Vetiver cho mái dốc có nguy cơ trượt: lớp đất có rễ dày khoảng 2 m tăng lực dính từ 8,92 đến 27,65% và tăng góc ma sát trong từ 6,90 đến 17,43% (Chávez-Torres và cộng sự, 2026).

Cùng nghiên cứu đó kết luận cỏ là biện pháp bổ trợ, phải chọn theo hiện trường và đánh giá rủi ro, không phải giải pháp dùng được ở mọi nơi (Chávez-Torres và cộng sự, 2026). Đây là cách đọc đúng tinh thần NbS: giải pháp đi từ thách thức của nơi đó, không đi từ loài cây mình muốn trồng.

Sơ đồ ba cột của giải pháp dựa vào thiên nhiên vetiver: thách thức sạt lở, nước thải, đất thoái hoá ở cột trái; hàng cỏ Vetiver trên mái dốc, bè cỏ trên hồ và băng cỏ trên ruộng ở cột giữa; lợi ích cho con người và cho đa dạng sinh học ở cột phải
Sơ đồ giải pháp dựa vào thiên nhiên với cỏ Vetiver: mỗi hành động phải trả lời một thách thức đo được.

Tiêu chí IUCN nào áp cho giải pháp dựa vào thiên nhiên với cỏ vetiver?

Tiêu chuẩn toàn cầu về giải pháp dựa vào thiên nhiên của IUCN có tám tiêu chí và 28 chỉ số ở ấn bản năm 2020 (IUCN, 2020). Bảng dưới đặt mỗi tiêu chí cạnh câu hỏi mà một dự án cỏ Vetiver phải trả lời và bằng chứng nên chuẩn bị.

Tiêu chí IUCNCâu hỏi cho dự án trồng cỏ VetiverBằng chứng nên có
1. Giải quyết hiệu quả một thách thức xã hộiHàng cỏ giải vấn đề gì: sạt lở, xói mòn, nước thải, đất thoái hoá?Số đo hiện trạng trước khi trồng: lượng đất mất, độ đục nước, ảnh mái
2. Thiết kế theo quy môHàng cỏ đặt trong lưu vực, con đường, khu đất rộng hơn thế nào?Sơ đồ đường nước chảy tới và đi khỏi khu trồng
3. Lợi ích ròng cho đa dạng sinh họcCỏ có lấn loài bản địa không, có mở đường cho chúng quay lại không?Dòng giống bất thụ, nguồn giống rõ; kế hoạch trồng xen cây bản địa
4. Khả thi về kinh tếChi phí so với phương án cứng, ai trả chi phí chăm sóc năm đầu?Dự toán so sánh, kế hoạch chăm sóc 1–2 năm
5. Quản trị bao trùm, minh bạchNgười dân và chính quyền địa phương được hỏi ý kiến chưa?Biên bản tham vấn, hợp đồng với lao động địa phương
6. Cân bằng đánh đổiHàng cỏ chiếm đất canh tác, dùng nước, che lối đi của ai?Bảng đánh đổi và cách bù
7. Quản lý thích ứng dựa trên bằng chứngĐo gì sau khi trồng, khi nào điều chỉnh?Mốc theo dõi: tỷ lệ sống, khép hàng, đất mất sau mùa mưa
8. Bền vững và lồng vào chính sáchAi giữ hàng cỏ sau khi dự án kết thúc?Cam kết duy tu trong quy hoạch, kế hoạch của địa phương

Nguồn tiêu chí: IUCN (IUCN, 2020, tr. 14–28). Cột câu hỏi và bằng chứng là cách OlaFarm áp các tiêu chí vào một dự án cỏ Vetiver.

Tiêu chuẩn yêu cầu mỗi tiêu chí phải có một đường nền (baseline), tức là hiện trạng đo trước khi làm, để sau này so được (IUCN, 2020, tr. 12). Với dự án cỏ Vetiver, đường nền là thứ hay thiếu nhất: mái được trồng rồi mới nhớ ra chưa ai đo lượng đất mất trước đó.

Lấy một ví dụ giả định, con số đặt ra cho dễ hình dung. Trước khi trồng, một đoạn mái dài 100 m đếm được 12 rãnh xói. Sau mùa mưa đầu tiên có hàng cỏ, đếm lại còn 3 rãnh. Cặp số 12 và 3, kèm ảnh chụp cùng góc, là bằng chứng cho tiêu chí 1 và tiêu chí 7; câu “mái đã được phủ xanh” thì không phải bằng chứng.

Tiêu chí 5 và 8 có một lời khuyên cụ thể từ chính tài liệu kỹ thuật cỏ Vetiver: đưa cộng đồng địa phương vào cả khâu thiết kế, mua giống và duy tu, và lập hợp đồng với người dân cho việc làm vườn ươm, quy cách giống và bảo vệ hàng cỏ (Truong và cộng sự, 2008b, tr. 52). Cách này vừa giữ được hàng cỏ sau khi dự án kết thúc, vừa tạo sinh kế, vì lá và rễ cắt tỉa còn là nguyên liệu.

Nhóm người ngồi tách tép giống cỏ Vetiver dưới lưới che nắng giữa ruộng, bó tép xếp cạnh ghế gỗ, người kiểm tra hàng phía xa
Người lao động tách tép giống cỏ Vetiver dưới lưới che nắng giữa ruộng.

Cỏ Vetiver tác động thế nào tới đa dạng sinh học?

Đây là tiêu chí người thẩm định hỏi kỹ nhất với bất kỳ loài cây nào được trồng trên diện rộng, và câu trả lời của cỏ Vetiver có hai vế.

Vế thứ nhất là rủi ro lan ra ngoài chỗ trồng. Dòng HB06 có ra hoa nhưng không kết hạt, không có thân ngầm và thân bò (TCCS 76:2026/HBVN), nên khóm cỏ không tự lan theo hạt hay theo rễ bò. Ở vườn giống của OlaFarm, từ năm 2016 tới nay chúng tôi chưa từng thấy cây con mọc từ hạt hay khóm cỏ lan ra ngoài chỗ trồng. Bài cỏ Vetiver có xâm lấn không giải thích kỹ hơn ba đường một loài cỏ có thể lan và cách phòng rủi ro sai dòng giống.

Vế thứ hai thú vị hơn: cỏ Vetiver có thể là cây mở đường cho loài bản địa. Trên vùng đất xấu, hàng cỏ giữ đất, giữ ẩm và cải thiện vi khí hậu, để sau đó những loài cây khác mọc được, nên có thể coi nó là giống cây tiên phong (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 20). Một dự án chống cát bay ven biển cho thấy điều đó: sau hai năm, cây bản địa như phi lao và dứa dại mọc tốt ngay ở vị trí hàng cỏ, còn cỏ Vetiver lụi dần sau khi đã hoàn thành vai trò tiên phong (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 68).

Ba khung hình theo thời gian trên vùng cát ven biển: năm đầu hàng cỏ Vetiver mới trồng trên cát trơ, năm sau hàng cỏ khép kín giữ cát, năm thứ hai cây phi lao và dứa dại bản địa mọc lên tại hàng cỏ trong khi cỏ thưa dần
Cỏ Vetiver làm cây tiên phong cho cây bản địa trên cát: hàng cỏ giữ cát trước, cây bản địa mọc lên sau.

Đặc tính không chịu bóng râm là lý do của chuyện này. Khi cây tán lớn lên và che bóng, cỏ Vetiver chậm lớn rồi lụi, nhường chỗ cho loài chịu bóng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 60). Với dự án NbS, đó là một lợi thế cần ghi vào thiết kế: hàng cỏ giữ đất giai đoạn đầu, cây bản địa giữ đất lâu dài.

Đưa cỏ Vetiver vào một dự án NbS bắt đầu từ đâu?

Một dự án giải pháp dựa vào thiên nhiên vetiver nên bắt đầu từ đường nền và kết thúc bằng một người chịu trách nhiệm giữ hàng cỏ.

Theo kinh nghiệm của OlaFarm, có bốn việc nên làm theo thứ tự:

(a) Đo hiện trạng ở chỗ sẽ trồng: ảnh mái, rãnh xói, độ đục nước, những gì đếm được trước khi có cỏ.

(b) Chọn dòng giống bất thụ, nguồn gốc rõ và ghi tên dòng vào hồ sơ. HB06 là dòng OlaFarm tự chọn lọc từ năm 2016, có tiêu chuẩn cơ sở riêng (TCCS 76:2026/HBVN).

(c) Thiết kế cùng cây bản địa nếu mục tiêu là phục hồi hệ sinh thái lâu dài, và để chỗ cho bóng cây lớn dần ở những dải không cần cỏ giữ mãi.

(d) Đặt mốc theo dõi đúng nhịp cỏ. Ở vườn Bắc Ninh, hàng tép rễ trần trồng đầu mùa mưa thường khép kín sau khoảng 4 đến 6 tháng; đo kết quả sớm hơn mốc đó là đo một hàng cỏ chưa làm việc.

Nếu dự án của bạn đang soạn hồ sơ giải pháp dựa vào thiên nhiên và cần giống cỏ Vetiver có nguồn gốc rõ, OlaFarm sẵn lòng cùng bạn xem mục tiêu từng khu, đề xuất dòng giống và khối lượng, kèm bộ chứng từ của lô giống. Bạn có thể xem trước các dòng giống tại trang giống cỏ Vetiver chống sạt lở, rồi gửi thông tin dự án qua trang liên hệ.

Tóm lại, giải pháp dựa vào thiên nhiên vetiver không nằm ở việc trồng cỏ mà ở việc chứng minh được hai điều: hàng cỏ giải một thách thức đo được, và hệ sinh thái quanh đó không nghèo đi. Cỏ Vetiver có lợi thế ở cả hai, nhờ số đo về đất và nước, dòng giống không kết hạt và vai trò cây tiên phong. Phần quyết định còn lại là đường nền, sự tham gia của người dân và người giữ hàng cỏ sau dự án.

Câu hỏi thường gặp

Giải pháp dựa vào thiên nhiên vetiver khác gì trồng cỏ phủ xanh thông thường?

Khác ở mục tiêu và bằng chứng. Một dự án giải pháp dựa vào thiên nhiên phải giải một thách thức xã hội đo được, như sạt lở hay nước thải, và phải đem lại lợi ích ròng cho đa dạng sinh học. Trồng cỏ chỉ để che phủ mà không có số đo hiện trạng và kế hoạch theo dõi thì chưa đáp ứng tám tiêu chí của IUCN.

Cỏ Vetiver là loài ngoại lai, có được dùng trong dự án NbS không?

Được, khi dùng dòng giống bất thụ và có nguồn gốc rõ. Dòng HB06 có ra hoa nhưng không kết hạt, không có thân ngầm hay thân bò, nên không tự lan ra ngoài chỗ trồng. Hồ sơ nên ghi tên dòng giống và nguồn giống, và nếu mục tiêu là phục hồi lâu dài thì nên thiết kế cùng cây bản địa.

Dự án của tôi cần đo những gì để chứng minh hiệu quả?

Đo trước khi trồng và sau mỗi mùa mưa những chỉ số gắn với thách thức chính: lượng đất mất, số rãnh xói, độ đục nước, tỷ lệ sống và độ khép của hàng cỏ. Mốc đo đầu tiên sau khi trồng nên đặt từ tháng thứ 4 đến 6, khi hàng cỏ đã khép.

Chính sách Việt Nam có khuyến khích giải pháp dựa vào thiên nhiên không?

Có. Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050 giao nhiệm vụ phát triển các mô hình thích ứng dựa vào tự nhiên, hệ sinh thái và dựa vào cộng đồng. Hồ sơ dự án có thể dẫn chiến lược này khi trình bày hạng mục trồng cỏ Vetiver.

Tài liệu tham khảo

  • Chávez-Torres, J. L., Zhang, K., Rodríguez-Tapia, J. P. và Flores-Granda, A. N. (2026). Sustainable assessment of vetiver-based nature-based solutions for landslide hazard mitigation under groundwater, surcharge, and pseudo-static seismic conditions. Sustainability, 18(14), 7054. https://doi.org/10.3390/su18147054
  • Cohen-Shacham, E., Walters, G., Janzen, C. và Maginnis, S. (chủ biên) (2016). Nature-based Solutions to address global societal challenges. IUCN, Gland, Thuỵ Sĩ. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2016.13.en
  • Đại hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc (2022). Nature-based solutions for supporting sustainable development (Nghị quyết UNEP/EA.5/Res.5 ngày 02/3/2022). https://digitallibrary.un.org/record/3999268
  • IUCN (2020). IUCN Global Standard for Nature-based Solutions: a user-friendly framework for the verification, design and scaling up of NbS (ấn bản thứ nhất). IUCN, Gland, Thuỵ Sĩ. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2020.08.en
  • OlaFarm (2026). TCCS 76:2026/HBVN Giống cỏ Vetiver HB06 — Tiêu chuẩn cơ sở. Tiêu chuẩn cơ sở tự công bố.
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Grass Technology — Specification and Bidding Schedule: Engineered Slopes (SPEC-ENGINEERED-SLOPES), v1, ngày 26/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). VGT for Engineered Slopes: Integrated bio-hydro-mechanical system (DS-ENGINEERED-SLOPES), v4, ngày 26/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định 896/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. https://vmrcc.gov.vn/data/upload/files/2022.7.26.Q896.TTg.ChinlcQGvBKHgnnm2050.pdf
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
  • Truong, P., Van, T. T. và Pinners, E. (2008b). Vetiver System for Slope Stabilization. The Vetiver Network International.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *