Trang chủ › Nông nghiệp bền vững › Cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc: giá trị dinh dưỡng và cách cắt cho trâu, bò, dê

Cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc: giá trị dinh dưỡng và cách cắt cho trâu, bò, dê

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 01/11/2026Đọc 12 phútChuyên mục Nông nghiệp bền vững

Tóm tắt

Cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc được khi lá còn non: lá non có đạm thô 12 đến 15% và tổng chất dinh dưỡng tiêu hoá được 55 đến 60%, ngang nhiều cỏ nhiệt đới. Lá già chỉ còn 6 đến 7% đạm thô và nhiều xơ, nên cỏ hợp làm thức ăn duy trì và nguồn dự trữ mùa khô. Bài viết này trình bày giá trị dinh dưỡng cỏ Vetiver theo tuổi lá, cách cắt cho trâu, bò, dê, và giải thích lý do vì sao cắt đúng chiều cao có thể giúp vừa có thức ăn vừa giữ được hàng cỏ.

Công nhân đội nón lá, đeo khẩu trang đứng giữa ruộng cỏ Vetiver cao ngang ngực ở vườn giống OlaFarm, các vạt cỏ phía trước đổ rạp
Ruộng cỏ Vetiver cao ngang ngực ở vườn giống OlaFarm, các vạt cỏ phía trước đổ rạp.

Trâu bò có ăn được cỏ Vetiver không? Nếu ăn được thì lá cỏ bổ đến đâu so với cỏ voi, cỏ mật? Và cắt lá cho gia súc có làm yếu hàng cỏ đang giữ đất không?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn trả lời ba câu đó bằng số đo dinh dưỡng của lá cỏ Vetiver qua từng giai đoạn tuổi, đặt cạnh các loài cỏ chăn nuôi quen thuộc.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn cắt và cho ăn đúng cách: cắt lúc nào, chừa gốc bao nhiêu, loài vật nào hợp, lá già dùng vào đâu, và những chỗ không nên lấy cỏ cho gia súc.

Nội dung bài

Cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc được không?

Được, với điều kiện cắt đều để lá luôn non, và dùng cỏ Vetiver như thức ăn duy trì cho gia súc, không dùng để vỗ béo.

Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi cao, rễ chùm đâm sâu, được trồng nhiều nhất để giữ đất trên mái dốc, bờ kênh và ruộng dốc. Giống lưu hành ở Việt Nam không kết hạt, không bò lan, nên trồng ở đâu thì đứng yên ở đó (TCCS 76:2026/HBVN). Lá của nó dài, hẹp và cứng dần theo tuổi.

Nhiều người cho rằng lá cỏ này vô dụng với gia súc. Thực tế, nếu hàng cỏ được cắt đều, giá trị thức ăn của lá ngang các loài cỏ khác, và trong những năm hạn có khi cỏ Vetiver là loài duy nhất còn cho thức ăn (TVNI, 2020, tr. 97). Ở dự án thử nghiệm giữ đụn cát ven biển Quảng Bình, sau một mùa đông lạnh lịch sử, hầu như chỉ còn cỏ Vetiver sống được và nó trở thành nguồn thức ăn tươi duy nhất cho gia súc (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 119).

Lá cỏ cũng an toàn về độc tố. Một nghiên cứu của Cục Chăn nuôi Thái Lan trên mười dòng cỏ Vetiver không tìm thấy nitrat ở mức đáng kể, cũng không có axit xyanhydric (HCN), hai chất hay gây ngộ độc khi trâu bò ăn cỏ non (TVNI, 2020, tr. 97).

Ở vườn giống của OlaFarm, lá cắt ra được dùng cho bò, trâu, dê ăn, và bà con quanh vườn vẫn xin về cho gia súc nhà mình.

Loài vật nào hợp nhất? Bảng dưới xếp theo nhu cầu dinh dưỡng của từng nhóm (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 18):

Mức phù hợpNhóm vật nuôiLý do
Rất hợpBò thịt nuôi duy trì, bò sữa cạn sữa, dê, cừuNăng lượng và đạm đủ cho nhu cầu duy trì, chịu được nhiều xơ
VừaBò tơ, bò sữa năng suất thấpDùng được nếu ăn thêm thức ăn bổ sung
Không hợp làm thức ăn chínhBò sữa cao sản, bò vỗ béoXơ cao làm con vật ăn không đủ lượng

Trâu không có tên riêng trong bảng, nhưng cũng là gia súc nhai lại ăn cỏ thô như bò nên có thể xếp cùng nhóm bò nuôi duy trì.

Giá trị dinh dưỡng cỏ Vetiver thay đổi theo tuổi lá ra sao?

Giá trị dinh dưỡng của lá cỏ Vetiver phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tuổi lá: lá càng già, đạm càng giảm và xơ càng tăng.

Trước khi đọc số, cần ba thuật ngữ. Đạm thô (crude protein) là lượng protein ước tính trong chất khô của cỏ. Tổng chất dinh dưỡng tiêu hoá được (total digestible nutrients, TDN) là phần chất khô con vật tiêu hoá và lấy được năng lượng. Xơ trung tính (neutral detergent fiber, NDF) là phần xơ của vách tế bào; NDF càng cao thì dạ cỏ đầy càng nhanh và con vật ăn càng ít.

Giai đoạnChiều cao cỏTDNĐạm thôNên dùng vào
Lá non30–60 cm55–60%12–15%khoảng cho ăn tốt nhất
Trưởng thành60–120 cmkhoảng 55%7–10%thức ăn duy trì
Lá giàtrên 120 cmkhoảng 50%6–7%phủ luống, ủ phân, hoặc xử lý urê–rỉ mật

Nguồn bảng: (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 15).

Số đo ba giai đoạn ở Úc cho cùng một xu hướng: đạm thô 13,1% ở lá non, 7,93% ở lá trưởng thành và 6,66% ở lá già, còn khả năng tiêu hoá gần như giữ nguyên, 51% và 50% (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 119). Lân trong lá thấp ở mọi giai đoạn, chỉ 0,06 đến 0,12%, nên gia súc ăn nhiều cỏ Vetiver cần được bổ sung khoáng có lân (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 13).

Ba khóm cỏ Vetiver đặt cạnh nhau theo ba giai đoạn tuổi, khóm lá non cao 30 đến 60 cm xanh mềm, khóm trưởng thành cao 60 đến 120 cm, khóm già cao trên 120 cm nhiều thân cứng, kèm mức đạm thô giảm dần, minh hoạ giá trị của cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc theo tuổi lá
Ba giai đoạn lá cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc: lá càng già, đạm càng giảm và thân càng cứng.

Con số đạm 13,1% nghĩa là gì với người nuôi? Mỗi kilôgam chất khô lá non có khoảng 131 g đạm thô, còn lá già chỉ khoảng 67 g, tức chưa bằng một nửa. Cùng một bó cỏ cắt về, chênh lệch ấy đến từ việc cắt sớm hay cắt muộn.

Còn sản lượng? Ở vùng nhiệt đới không tưới, ít phân, cỏ Vetiver thường cho 10 đến 20 tấn chất khô mỗi ha một năm (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 5). Lấy một ví dụ giả định, con số đặt ra cho tròn: 15 tấn chất khô cắt lúc lá còn non, đạm khoảng 12%, cho 15 × 0,12 = 1,8 tấn đạm thô mỗi ha một năm.

Cần lưu ý rằng con số “khoảng 100 tấn chất khô mỗi ha” từng lan truyền trong tài liệu về cỏ Vetiver gần như chắc chắn là nhầm khối lượng tươi thành khối lượng khô. Cỏ tươi chứa 65 đến 70% nước, nên 60 đến 100 tấn cỏ tươi chỉ tương đương 18 đến 35 tấn chất khô (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 5).

Cỏ Vetiver so với cỏ voi thì thế nào?

Cỏ voi (Napier grass) hơn cỏ Vetiver rõ nhất ở độ tiêu hoá: trung bình 61,4% so với 50 đến 51%, chênh khoảng 10 điểm, và đó là lý do chính khiến trâu bò ăn cỏ voi lớn nhanh hơn. Khi được bón nhiều phân và tưới đều, cỏ voi cho 20 đến 80 tấn chất khô mỗi ha một năm (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 13).

Không bón, không tưới thì thứ tự đảo lại. Cỏ voi khi đó chỉ còn 2 đến 10 tấn chất khô, thấp hơn cỏ Vetiver ở cùng điều kiện; đạm thô trung bình của cỏ voi, 9,7%, cũng thấp hơn lá cỏ Vetiver non; và độ tiêu hoá của cỏ voi giảm nhanh hơn khi cỏ già (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 14).

Nói gọn: chỗ nào có phân, có nước tưới thì cỏ voi là cỏ chăn nuôi tốt hơn. Chỗ đất xấu, hạn kéo dài, cỏ Vetiver cho thức ăn ổn định hơn. Hai loài cỏ khác nhau về bộ rễ và cách lan, phần đó có ở bài cỏ Vetiver hay cỏ voi.

Cắt cỏ Vetiver cho trâu bò ăn thế nào để cỏ vẫn khoẻ?

Lá là phần có giá trị, thân già hoá xơ rất nhanh, nên mọi cách cắt và chăn thả đều nhằm lấy lá và chừa lại gốc.

Cắt mang về chuồng là cách an toàn cho cả cỏ lẫn gia súc. Cắt khi cỏ cao 60 đến 100 cm, chừa gốc 20 đến 30 cm, rồi băm khúc 3 đến 5 cm để con vật ăn hết, ít bỏ thân (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 17). Cắt thấp hơn 20 cm thì được nhiều cỏ hơn trong một lứa nhưng rút cạn dự trữ ở gốc và làm cỏ mọc lại chậm.

Khóm cỏ Vetiver cao 60 đến 100 cm được cắt ngang, chừa lại gốc 20 đến 30 cm, phần lá cắt được băm thành khúc 3 đến 5 cm trong máng ăn của bò, minh hoạ cách cắt cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc mà không hại gốc
Chiều cao cắt cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc: cắt lá khi cỏ đủ cao, chừa gốc để cỏ mọc lại.

Khoảng cách giữa hai lứa cắt là một lựa chọn: cắt dày để có lá chất lượng, cắt thưa để có nhiều cỏ (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 16).

Mục tiêuMùa mưaMùa khô
Lá nhiều đạm, dễ tiêu30–40 ngày một lứa45–90 ngày
Nhiều chất khô40–60 ngày một lứa70–90 ngày

Cẩm nang kỹ thuật bản Việt khuyên cắt định kỳ một đến một tháng rưỡi để cỏ còn giá trị dinh dưỡng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 119), và nghiên cứu ở Thái Lan cũng thấy cắt bốn tuần một lần cho sản lượng và dinh dưỡng tốt nhất (TVNI, 2020, tr. 97). Ba mốc này khớp nhau ở mùa mưa.

Ruộng cỏ Vetiver đang mọc lại sau khi cắt, các khóm gốc còn lại cao đều nhau với lá non xanh mới nhú
Cỏ Vetiver mọc lại sau lứa cắt, các khóm gốc cao đều và ra lá non.

Chăn thả trực tiếp chỉ làm được theo kiểu thả nhanh, mật độ cao: thả khi cỏ cao 60 đến 100 cm, cho đàn ăn từ một tới 24 giờ, dời đi khi cỏ còn 20 đến 25 cm, rồi để vạt cỏ nghỉ 25 đến 35 ngày trong mùa mưa (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 16). Thả liên tục thì gia súc chỉ gặm ngọn lá, thân xơ tích lại, và vạt cỏ hỏng dần.

Mùa hạn là lúc phải giữ cỏ trước. Không cắt hay cho gặm thấp hơn 25 đến 30 cm, ngừng chăn thả khi mặt đất bắt đầu nứt, và sau khi mưa trở lại thì để cỏ nghỉ sáu đến tám tuần (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 17). Cỏ bị gặm trụi lá giữa mùa hạn không còn lá để quang hợp, gốc khô dần và chết.

Còn hàng cỏ đang giữ đất thì sao? Khi đó việc giữ đất được ưu tiên. Ở Tunisia, cắt ba tuần một lần cho lá nhiều đạm hơn nhưng ít sinh khối, rễ nông và ít hơn (Kachout và cộng sự, 2026). Vì vậy trên hàng cỏ chống xói mòn, chỉ nên cắt ở nhịp thưa và chừa gốc cao, còn vạt cỏ trồng riêng để lấy lá thì mới cắt dày.

Cỏ mới trồng cũng cần được bảo vệ. Trong mấy tháng đầu lá non rất hấp dẫn dê, trâu bò, nên vùng trồng phải được rào giữ (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 62). Theo kinh nghiệm của OlaFarm, nên giữ trâu bò không vào vạt cỏ mới trồng trong sáu tháng đầu, tới khi lá đã già và cứng.

Dùng lá cỏ Vetiver già và những chỗ không lấy cỏ cho gia súc

Lá cỏ Vetiver già không bỏ phí: nó vẫn dùng được khi xử lý trước, hoặc dùng làm đệm lót chuồng, miễn là cỏ không mọc trên đất hay nước nhiễm độc.

Lá già nhiều xơ, ít đạm và ít đường, nên trâu bò tiêu hoá kém và ăn ít. Cách nâng giá trị là ủ với urê và rỉ mật: băm lá 3 đến 5 cm, pha rỉ mật với nước phủ nhẹ lên cỏ, thêm một lượng urê có kiểm soát và trộn thật đều, rồi cho ăn tăng dần trong vài ngày (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 24). Urê cung cấp đạm cho vi sinh vật dạ cỏ, rỉ mật cung cấp năng lượng để chúng phân giải xơ.

Urê thừa gây ngộ độc và có thể làm chết gia súc. Không bao giờ cho ăn urê riêng, không dùng cách này cho bê non hay bò sữa cao sản, và tỷ lệ pha nên được cán bộ thú y hoặc người có chuyên môn đặt tại chỗ (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 24). Trong nghiên cứu ở Thái Lan, cỏ Vetiver ủ chua với 10% rỉ mật, 15% sắn và 0,5% urê đều cho thức ăn ủ đạt chất lượng (TVNI, 2020, tr. 97).

Đệm lót chuồng là cách dùng lá già đơn giản nhất. Lá cỏ Vetiver hút nước tiểu tốt và lâu ướt, sau đó trở thành phân ủ (The Vetiver Network, 2002, tr. 102). Ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, lá cắt cuối mùa được dùng lót chuồng lợn, chuồng bò, làm thức ăn, hoặc trộn với phân chuồng ủ vài tháng làm phân bón (TVNI, 2002, tr. 63).

Có một nhóm cỏ không được cho gia súc ăn: cỏ trồng để xử lý nước thải công nghiệp, đất hay nước nhiễm kim loại nặng, nước rỉ bãi rác. Kim loại không mất đi mà nằm lại trong rễ và thân lá, nên sinh khối ấy phải được kiểm nghiệm hoặc đem thải an toàn (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).

Cỏ trồng trên nước thải trại lợn là trường hợp khác: trong một nghiên cứu, lá có đạm thô khá cao và chì, asen, cadimi ở mức cho phép (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 119), nhưng đó là kết quả của một nghiên cứu, không thay được việc kiểm nghiệm cỏ ở trại của bạn. Phần này có ở bài lưu ý khi dùng cỏ Vetiver xử lý ô nhiễm.

Nếu bạn đang muốn trồng cỏ Vetiver để vừa giữ đất ruộng, bờ ao, vừa có thêm lá cho trâu bò, dê trong mùa khô, OlaFarm sẵn lòng cùng bạn chọn dòng giống, tính mật độ và nhịp cắt hợp với mục đích chính của vạt cỏ. Bạn có thể xem trước các dòng giống và quy cách tại trang giống cỏ Vetiver, rồi gửi diện tích, loại đất và số đầu gia súc cho chúng tôi qua trang liên hệ hoặc yêu cầu báo giá.

Tóm lại, cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc tốt nhất khi lá còn non, cắt lúc cỏ cao 60 đến 100 cm, chừa gốc 20 đến 30 cm và cắt lại sau một tháng đến một tháng rưỡi trong mùa mưa. Đó là thức ăn duy trì và nguồn dự trữ mùa khô cho trâu, bò, dê, không phải cỏ vỗ béo hay cỏ cho bò sữa cao sản. Lá già thì ủ urê–rỉ mật có hướng dẫn chuyên môn hoặc làm đệm lót chuồng, còn cỏ trồng trên đất, nước nhiễm độc thì không cho gia súc ăn.

Câu hỏi thường gặp

Nhà tôi nuôi bò thịt, cỏ Vetiver làm thức ăn gia súc có thay hẳn được cỏ voi không?

Không nên thay hẳn ở nơi có phân bón và nước tưới, vì cỏ voi tiêu hoá tốt hơn khoảng 10 điểm phần trăm (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 13). Cỏ Vetiver hợp làm thức ăn duy trì cho bò thịt và làm nguồn dự trữ khi hạn, lúc cỏ voi ngừng mọc. Nhiều hộ trồng cả hai, mỗi loài một việc.

Dê có ăn được lá cỏ Vetiver không?

Có. Dê và cừu được xếp vào nhóm rất hợp với lá cỏ Vetiver, vì nhu cầu duy trì của chúng vừa với năng lượng và đạm của lá non (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 18). Nên cho ăn lá non hoặc lá trưởng thành đã băm ngắn.

Cỏ Vetiver trồng chống xói mòn trên ruộng có cắt cho trâu bò ăn được không?

Được, nhưng giữ đất là việc chính. Nên cắt ở nhịp thưa, chừa gốc 20 đến 30 cm, và không cắt thấp trong mùa hạn. Cắt quá dày làm rễ nông và ít đi (Kachout và cộng sự, 2026), tức hàng cỏ giữ đất kém hơn.

Bò ăn nhiều cỏ Vetiver có bị ngộ độc không?

Lá cỏ Vetiver không có nitrat ở mức đáng kể và không có axit xyanhydric (TVNI, 2020, tr. 97). Rủi ro nằm ở hai chỗ khác: cỏ mọc trên đất, nước nhiễm kim loại nặng, và urê dùng quá liều khi ủ lá già.

Tài liệu tham khảo

  • Kachout, S. S., Ouchteti, C., Khnissi, S., Mechergui, R., Ennajeh, A., Chakroun, A. B. G. và Zoghlami, A. (2026). Influence of cutting frequency on forage productivity, quality and root growth of vetiver (Chrysopogon zizanioides). African Journal of Range & Forage Science, 43(3), 354–360. https://doi.org/10.2989/10220119.2025.2503736
  • Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
  • OlaFarm (2026). TCCS 76:2026/HBVN Giống cỏ Vetiver HB06 — Tiêu chuẩn cơ sở. Tiêu chuẩn cơ sở tự công bố.
  • The Vetiver Network (2002). The Vetiver System (bản thảo sách, chưa xuất bản chính thức). The Vetiver Network.
  • The Vetiver Network International (2002). TVNI Newsletters 1990–2002. The Vetiver Network International.
  • The Vetiver Network International (2020). Vetiver System Training Manual — Fiji. The Vetiver Network International.
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver as forage and its management (Forage Management of Vetiver Grass), v2.5, tháng 7/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *