Trang chủ › Dự án tiêu biểu › Bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu tại Thanh Hoá: kinh nghiệm triển khai và kết quả sau hai tháng
Bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu tại Thanh Hoá: kinh nghiệm triển khai và kết quả sau hai tháng
Tóm tắt
Bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu là cách trồng cỏ Vetiver trên bè nổi thả trên hồ, để rễ và vi sinh bám rễ lấy đi đạm, lân, chất hữu cơ, chất lơ lửng, kim loại nặng, dầu mỡ và phenol. Cỏ sống được ở nước thải đậm và dải pH rất rộng, hợp với nước thải sinh hoạt, chăn nuôi, công nghiệp. Bài viết này chia sẻ kinh nghiệm làm bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu tại Thanh Hoá năm 2026: cách chọn cây, cách làm bè và kết quả sau hai tháng triển khai.
Nhà máy của bạn đã có hồ xử lý nước thải và bạn muốn thêm một bậc xử lý sinh học mà không phải tháo hồ hay xây thêm bể thì làm cách nào? Làm bè kiểu gì để rẻ, lắp nhanh, nhìn gọn trên mặt hồ và dùng được nhiều năm?
Cỏ có sống nổi trên nước thải còn dầu mỡ và pH cao không, và bao lâu sau khi trồng thì nó bén rễ và có thể phát huy tác dụng? Trong bài viết này, OlaFarm sẽ chia sẻ với bạn kinh nghiệm triển khai thực tế của một dự án trồng Vetiver trên hồ xử lý nước thải của một nhà máy lọc hoá dầu tại Thanh Hoá, từ lúc giao giống, lắp bè, thả bè cho tới hiện trạng sau hai tháng triển khai.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn tự ước lượng số giống, số bè, chọn cấu tạo bè và biết những điểm phải theo dõi, nếu hồ của bạn muốn làm một hệ bè tương tự.
| Hạng mục | Thông tin dự án |
|---|---|
| Việc đã làm | Thả bè nổi trồng cỏ Vetiver và thuỷ trúc trên một phần hồ xử lý nước thải đang vận hành |
| Mục tiêu | Giảm pH của nước hồ sau giai đoạn xử lý vật lý và hoá học |
| Công trình | Hồ xử lý nước thải lót bạt của một nhà máy lọc hoá dầu, diện tích khoảng 10.000 m² |
| Địa điểm | Thanh Hoá |
| Thời gian | Giao giống ngày 11 tháng 6 năm 2026, thả bè từ ngày 12 tháng 6, theo dõi tới đầu tháng 8 năm 2026 |
| Quy mô | 108.000 tép giống cỏ Vetiver; bè 4 × 2 m, mỗi cụm 10 tép, cụm cách cụm 20 cm; khoảng 60% số bè trồng cỏ Vetiver, 40% trồng thuỷ trúc; bè phủ một phần mặt hồ, không phủ kín |
| Dòng giống | HB06, giao dạng cụm rễ trần đã cắt ngắn |
| Vai trò OlaFarm | Cấp giống và tư vấn phương án; phần thi công do đơn vị khác thực hiện |
Nội dung bài
Hồ xử lý nước thải lọc hoá dầu cần thêm điều gì?
Một hồ đã có sẵn nước là chỗ khó thêm bất kỳ công trình xử lý nào, vì không ai tháo hồ đang vận hành ra để xây. Hồ trong dự án này là hồ lót bạt rộng khoảng 10.000 m², nằm sau các bậc xử lý vật lý và hoá học của nhà máy, nước liên tục chảy vào và chảy ra. Nước ra khỏi các bậc đó có pH cao hơn mức nhà máy muốn, và chủ đầu tư muốn hạ pH bằng một bậc sinh học ngay trên mặt hồ, để bộ rễ cây và lớp vi sinh bám trên rễ làm việc với thời gian lưu nước sẵn có, thay vì thêm hoá chất.
Nước thải của nhà máy lọc hoá dầu khác nước thải sinh hoạt ở chỗ thứ cần xử lý không chỉ là chất dinh dưỡng, mà còn có dầu mỡ, chất lơ lửng, các hợp chất hữu cơ khó phân huỷ, và sau bậc hoá học thì còn pH lệch khỏi trung tính. Cây thuỷ sinh thông thường gặp nước như vậy thì hoặc chết, hoặc sống mà không lớn. Vì thế hai câu hỏi đầu tiên của dự án là chọn loài cây nào sống được trên chính nguồn nước này, và trồng nó như thế nào.
Trồng như thế nào? Có ba cách trồng cây để xử lý nước thải thường hay được áp dụng:
(a) Cách thứ nhất là tạo bãi lọc trồng cây (constructed wetland). Người ta xây một khu bãi lọc riêng có nền đất hoặc tầng vật liệu lọc, trồng cây lên đó và dẫn nước thải chảy qua tầng lọc và vùng rễ. Ưu điểm là kiểm soát được dòng chảy và thời gian lưu nước, nên hiệu quả ổn định và dễ tính toán. Nhược điểm là cần một diện tích đất riêng, phải xây mới nền lọc cùng hệ thống phân phối và thu nước, tốn chi phí và thời gian xây dựng, và không dùng được cho hồ đang chứa nước.
(b) Cách thứ hai là thả cây thuỷ sinh nổi tự do như lục bình hay bèo lên mặt nước. Ưu điểm là gần như không tốn chi phí đầu tư, cây tự lan rộng. Nhược điểm là không kiểm soát được vị trí cây, cây lan bít mặt hồ hoặc trôi dồn về cửa ra, khó thu hoạch, và cây nổi tự do chết ở nước thải đậm: trong một thí nghiệm năm 2015 tại Việt Nam với nước thải trại lợn, lục bình chết sau 8 ngày trong khi cỏ Vetiver vẫn sống và làm giảm BOD (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 21).
(c) Cách thứ ba là làm bè nổi trồng cây, gọi là đất ngập nước nổi nhân tạo (constructed floating wetland). Cây được cấy lên bè khung nổi, rễ thả thẳng xuống nước, không cần đất. Ưu điểm là dùng được ngay với hồ đang chứa nước, không phải tháo hồ hay xây thêm, bè đặt được đúng vị trí mình muốn, vật tư rẻ và lắp nhanh. Nhược điểm là phải neo bè theo mực nước, phải cắt cây định kỳ, và nếu muốn bè gánh phần lớn tải lượng thì cần diện tích bè lớn (Ngô Thuỵ Diễm Trang và cộng sự, 2023, tr. 4).
Trong dự án này, chủ đầu tư chọn phương án thứ ba là trồng cây trên bè nổi. Điểm khác biệt nổi bật của dự án này là cách chọn cây trồng và cách làm bè.
Hai nội dung này được chia sẻ chi tiết ở các mục sau.
Cỏ Vetiver xử lý được những chất gì trong nước thải?
Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ mọc thành bụi, thân lá vươn thẳng đứng, bộ rễ chùm ăn sâu và mọc gần như thẳng xuống. Các dòng giống dùng cho công trình ra hoa nhưng không kết hạt nên không lan thành cỏ dại. Điều làm loài cỏ này hợp với việc xử lý nước là bộ rễ chịu ngập lâu, mọc dài thẳng xuống nước thành một màn rễ dày cho vi sinh bám, và cây hút nước, hút dinh dưỡng rất mạnh để tạo sinh khối lớn. Bạn có thể đọc thêm về loài cỏ này trong bài cỏ Vetiver là gì.
Trong xử lý nước thải, cỏ Vetiver làm ba việc cùng lúc: rễ hút đạm, lân và một phần kim loại nặng vào sinh khối; màn rễ giữ lại cặn lơ lửng; và lớp vi sinh bám trên rễ phân huỷ chất hữu cơ, dầu mỡ và các hợp chất độc như phenol. Bảng dưới đây gom các số đo từ những nghiên cứu đã công bố, để bạn hình dung mỗi loại chất được xử lý tới mức nào, và cả chỗ cỏ không làm được.
| Chất cần xử lý | Kết quả đã đo | Căn cứ |
|---|---|---|
| Đạm và lân | Một mét vuông cỏ Vetiver thuỷ canh lấy đi 30.000 mg đạm và 3.575 mg lân trong 8 ngày | Thí nghiệm thuỷ canh 2003 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 18) |
| Đạm và lân trong ao | Nước ao ở Venezuela giảm đạm và lân trên 90% | Thử nghiệm 2013 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 20) |
| Chất hữu cơ (BOD) | Nước thải trại lợn: BOD giảm 40% sau 32 ngày; lục bình đối chứng chết sau 8 ngày | Thí nghiệm 2015 tại Việt Nam (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 21) |
| Dầu thô, COD, BOD | Nước pha 1% dầu thô, bè nổi 6 cây trong bể 25 lít: giảm 91,39% dầu, 84,60% COD, 84,25% BOD sau 4 tuần | Thí nghiệm bè nổi 2017 (Effendi và cộng sự, 2017) |
| Dầu mỡ và chất lơ lửng trong nước thải ngành dầu | Bè nổi tại công ty dầu khí ở Colombia: giảm 73 đến 100% dầu mỡ và 29 đến 75% chất lơ lửng, đầu vào 0,33 đến 5,23 mg/L và 1,7 đến 18 mg/L | Thử nghiệm quy mô pilot 2010 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 59) |
| Phenol | Phenol trong nước bị phân huỷ hết nhờ rễ và vi sinh bám rễ, tốc độ phân huỷ tăng khoảng 32 lần so với nước không có cỏ | Nghiên cứu 2015 tại Thái Lan (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 21) |
| Kim loại nặng | Rễ tích luỹ nhiều kim loại như chì, kẽm, cadimi, đồng; phần lớn giữ ở rễ, ít chuyển lên lá | Bài tổng quan 2009 (Danh và cộng sự, 2009) |
| Florua (chỗ cỏ không làm được) | Chỉ giảm từ 2,72 xuống 2,22 mg/L rồi không giảm thêm | Thử nghiệm 2013 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 20) |
Các con số trong bảng đo ở những điều kiện khác nhau, nên chúng cho bạn một dải để tham chiếu chứ không phải kết quả sẽ lặp lại ở hồ của bạn. Điều bảng cho thấy rõ là cỏ Vetiver xử lý được nhiều nhóm chất trong nước thải, riêng dinh dưỡng, chất hữu cơ và dầu mỡ là những nhóm có nhiều bằng chứng nhất.
Vì sao chủ đầu tư chọn bè Vetiver cho hồ nước thải này?
Trước tiên, chủ đầu tư chọn trồng cỏ Vetiver trong dự án này vì đã có rất nhiều nghiên cứu khoa học và tài liệu hướng dẫn chuyên môn từ các viện nghiên cứu và các trường đại học uy tín tại Việt Nam cũng như trên thế giới nói về giải pháp ứng dụng Vetiver để xử lý nước thải.
Ở Việt Nam có sách chuyên khảo của Trường Đại học Cần Thơ về cỏ Vetiver và các ứng dụng (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016) và sổ tay thiết kế đất ngập nước nổi cũng của trường này (Ngô Thuỵ Diễm Trang và cộng sự, 2023); trên thế giới có sổ tay xử lý nước của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (Truong và Lưu Thái Danh, 2015) và các bài tổng quan trên tạp chí chuyên ngành (Danh và cộng sự, 2009). Chọn một loài đã được nghiên cứu nhiều thì chủ đầu tư có sẵn số liệu để thiết kế và để đối chiếu kết quả.
Điều thứ hai là dải pH. Vì mục tiêu của hồ là giảm pH, cây phải sống được ở pH đầu vào trước đã. Cỏ Vetiver đã được ghi nhận mọc trên bãi thải bauxite có pH 12 và bãi thải vàng có pH 2,7 ở Queensland, Úc (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 16); dòng HB06 theo hồ sơ giống của OlaFarm chịu được pH từ 3,3 đến 12,5.
Cơ chế mà hệ bè dựa vào là hoạt động của rễ và vi sinh bám rễ: chúng hô hấp thải CO₂ và tiết các axit hữu cơ vào nước, kéo pH quanh vùng rễ về gần trung tính. Giảm được bao nhiêu và trong bao lâu thì phải đọc từ số quan trắc đầu vào và đầu ra của hồ.
Điều thứ ba là khả năng sống và làm việc trong nước có dầu. Hai thí nghiệm ở bảng trên nói trực tiếp về điều này: bè nổi trên nước pha 1% dầu thô làm giảm 91,39% lượng dầu sau bốn tuần và cây vẫn tăng sinh khối (Effendi và cộng sự, 2017); bè nổi trên nước thải ngành dầu ở Colombia lấy đi 73 đến 100% dầu mỡ trong khoảng ngày 32 đến ngày 49 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 59).
Hai con số này nói lên điều gì? Thí nghiệm 1% dầu thô là nước pha cố ý ở nồng độ rất cao để thử ngưỡng chịu của cây, và kết quả 91% cho thấy cây không những sống mà còn làm việc được ở ngưỡng đó.
Thử nghiệm ở Colombia đo trên nước thật của ngành dầu, với nồng độ dầu mỡ thấp hơn nhiều, từ 0,33 đến 5,23 mg/L, tức là gần với nước trong hồ xử lý của nhà máy đã qua bậc tách dầu; nó cho thấy mức hiệu quả có thể đạt được ở dải nồng độ đó. Hai kết quả này là căn cứ để tin rằng cỏ Vetiver sống và làm việc được trên nước thải lọc dầu, nhưng chưa phải là con số cho hồ này.
Vì vậy, OlaFarm khuyến nghị chủ đầu tư coi các con số trong nghiên cứu là khoảng tham chiếu, còn hiệu quả thật của hồ mình thì phải đo trên chính hồ đó: lấy mẫu nước đầu vào và đầu ra theo chu kỳ quan trắc của nhà máy, so trước và sau khi thả bè, và theo dõi trong ít nhất một mùa để loại bỏ ảnh hưởng của mưa và nhiệt độ. Đây cũng là cách đọc kết quả mà OlaFarm đề nghị cho dự án này.
Ngoài ra, cũng đã có các công trình nghiên cứu cho thấy giới hạn của loài cỏ Vetiver. Trong đất trộn 5% dầu thô nặng ở Venezuela, cỏ Vetiver sau sáu tháng vẫn đẻ chồi nhiều hơn đối chứng và không có dấu hiệu ngộ độc, nhưng sinh khối, chiều cao và rễ đều giảm, và lượng dầu mỡ trong đất không giảm đáng kể so với ô không trồng (Brandt và cộng sự, 2006).
Một thử nghiệm nhà kính ở Úc còn ghi nhận dầu diesel rất độc với cỏ Vetiver, cây không sống nổi ở hỗn hợp 50% diesel, trong khi dầu thuỷ lực đã oxy hoá thì cây chịu tốt (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 24). Nghĩa là cây có ngưỡng chịu dầu, ở nồng độ dầu cao thì cây chỉ sống chứ không tự làm sạch dầu, và nước nhiễm dầu diesel đậm đặc là thứ phải tránh khi đặt bè.
Trong dự án này, chủ đầu tư còn chia bè cho hai loài: khoảng 60% số bè cấy cỏ Vetiver, 40% cấy thuỷ trúc (Cyperus alternifolius), đặt liền kề trong cùng nguồn nước. Cách chia này vừa có hai loài cùng làm việc, vừa cho phép so khả năng thích nghi của hai loài ngay trên hồ thay vì chỉ tin tài liệu. Kết quả của phép so đó được trình bày ở mục kết quả bên dưới.
Kinh nghiệm làm bè nổi tiết kiệm chi phí, bền và dễ bảo trì
Bè trong dự án được làm từ ba thứ vật tư có sẵn ở mọi đại lý, lắp và cấy ngay trên bờ hồ, rồi cẩu thả xuống và ghép thành luống dài; sau hai tháng bè vẫn ổn định, cây phát triển tốt và việc bảo trì chỉ còn là cắt lá và kiểm tra dây neo. Đó là phương án OlaFarm tư vấn cho dự án và đã theo dõi trên hồ, xin chia sẻ lại từng lựa chọn kèm lý do, để bạn cân nhắc cho hồ của mình.
Mỗi bè có kích thước 4 × 2 m, tức 8 m², và gồm ba lớp:
(a) Khung ngoài bằng ống nhựa phi 10, ghép kín thành khung chữ nhật, vừa định hình bè vừa là phao nổi. Một vật liệu làm hai việc nên bớt được phao rời và khung thép; ống nhựa không gỉ trong nước thải, không cần sơn, mua ở đâu cũng có và giá thấp hơn khung kim loại.
(b) Lớp lưới PE xanh ô 2 cm căng bên trong khung làm giá đỡ các cụm cỏ. Ô 2 cm đủ nhỏ để giữ cụm cỏ không tụt, đủ thưa để rễ xuyên thẳng xuống nước; lưới PE chịu nắng và nước nhiều năm, rách chỗ nào thì vá chỗ đó.
(c) Lớp lưới cước ô 10 × 10 cm căng phía trên, mỗi cụm cỏ đứng trong một ô lưới. Lớp này giữ cho từng cụm thẳng trong những tuần đầu, khi cây chưa có rễ mới bám vào lưới dưới, và cũng là thứ làm cho bè nhìn gọn: cỏ mọc thẳng hàng, không đổ nghiêng, luống bè trên mặt hồ đều tăm tắp.
Vì sao chọn cỡ 4 × 2 m? Bè đủ dài để ổn định trên mặt nước có gió, đủ nhẹ để cẩu bằng dây treo và kéo bằng tay trên mặt hồ như trong ảnh, và vừa khổ lưới bán sẵn nên ít phải cắt nối. Cả bè lắp và cấy xong trên bờ, dưới mái lưới che nắng dựng ngay cạnh hồ, cấy xong bè nào thì thả ngay bè đó, nên công đoạn trên mặt nước chỉ còn là kéo bè vào vị trí và buộc nối.
Giống dùng là dòng HB06 do OlaFarm tự chọn lọc, khai thác tại vườn giống của OlaFarm và giao ở dạng cụm rễ trần: mỗi cụm khoảng 10 tép, lá cắt ngắn còn khoảng 25 cm tính từ gốc, phần rễ cũng chặt bớt để kích thích cỏ ra rễ non, và giữ lại một phần đất sát gốc để cụm cỏ liên kết tốt và đứng vững trên bè.
Đây là kinh nghiệm của OlaFarm cho cây chuyển từ đất sang nước: lá ngắn thì cây bớt thoát hơi nước trong lúc chưa kịp ra rễ mới, nên bè mới thả nhìn vàng và trụi, nhưng đó là dáng bình thường của cụm vừa cấy. Cụm rễ trần nhẹ, cấy nhanh và rẻ hơn cây bầu, hợp với dự án cần cấy hàng chục nghìn cụm trong vài ngày; toàn bộ 108.000 tép được đóng bao và chở tới công trình trong một chuyến xe tải 2,4 tấn.
Về vận hành lâu dài, bè kiểu này có ba chỗ cần bảo trì và chỉ ba chỗ đó: cắt lá cỏ định kỳ để lấy sinh khối ra khỏi hồ, kiểm tra dây buộc nối giữa các bè và dây neo vào bờ, và vá lưới nếu rách. Cỏ Vetiver tự đẻ chồi và sống nhiều năm trên bè, nên không phải trồng lại hằng vụ; khung ống nhựa không mục, không gỉ, nên bè không phải thay theo mùa. Trong dự án này, OlaFarm cấp giống và tư vấn phương án, phần thi công do đơn vị khác thực hiện.
Tính số giống và bố trí bè trên hồ ra sao?
Số giống tính theo số bè và độ phủ bạn muốn, còn bè thì ghép thành luống theo dòng chảy, không thả rải rác.
Lấy ví dụ tính cho tròn, theo đúng cách bố trí của dự án: bè dài 4 m với cụm cách 20 cm cho 20 cụm mỗi hàng, bè rộng 2 m cho 10 hàng, tức 200 cụm một bè và 2.000 tép một bè.
Dự án dùng 108.000 tép cỏ Vetiver, chia cho 2.000 thì ra khoảng 54 bè cỏ Vetiver; với tỷ lệ 60% Vetiver và 40% thuỷ trúc thì có thêm khoảng 36 bè thuỷ trúc, tổng khoảng 90 bè, tức khoảng 720 m² mặt bè trên hồ khoảng 10.000 m². Đây là phép tính từ mật độ, không phải số bè đếm tại hồ, vì cách chừa mép và cách ghép bè làm con số thật lệch đi một ít.
Con số đó cũng cho thấy một điều: bè chỉ phủ một phần nhỏ mặt hồ, không phủ kín. Với mục tiêu hạ pH ở mức hỗ trợ sau bậc hoá học, chủ đầu tư chọn phủ một phần, và bè không thả rải rác mà ghép nối tiếp thành các dải dài chạy trên mặt hồ, giữa các dải chừa lối cho nước đi vòng. Lý do là lượng chất bẩn rễ lấy được phụ thuộc vào quãng đường nước phải đi qua màn rễ, không phụ thuộc số bè thả xuống. Cách bố trí bè so với bãi lọc trồng cây được nói kỹ hơn trong bài xử lý ô nhiễm nước bằng thực vật.
Kết quả bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu sau hai tháng
Điều quan sát được sau hai tháng là bè ổn định trên mặt nước, cỏ Vetiver bén rễ và lên xanh trên nước thải, còn số đo pH và chất lượng nước thì phải đợi chu kỳ quan trắc của nhà máy.
Những tuần đầu, bè mới thả nhìn vàng vì cụm giống đã cắt ngắn lá. Sau đó chồi xanh mọc lại từ gốc, các bè thả trước lên xanh kín trước, các bè thả sau nối theo, nên trên hồ có lúc thấy hai màu bè nằm cạnh nhau như trong ảnh đầu bài. Tới mốc hai tháng, cỏ Vetiver trên bè mọc xanh, thẳng, cứng cáp và phát triển tốt; bè không nghiêng, không trôi, các luống vẫn thẳng hàng.
Phép so với thuỷ trúc cho một bài học đáng nhớ. Lúc mới trồng, bè thuỷ trúc nhìn đẹp hơn bè cỏ Vetiver, vì thuỷ trúc được trồng cả cây có lá sẵn còn cụm cỏ Vetiver thì đã cắt ngắn lá.
Nhưng sau một tháng thì cỏ Vetiver đẹp hơn rõ rệt, và sau hai tháng thuỷ trúc có xu hướng phát triển chậm và yếu hơn trong cùng nguồn nước. Các bạn thấy gì qua phép so này? Dáng cây lúc mới trồng không nói được loài nào hợp với nước; thứ nói được là tốc độ bén rễ và sức lớn sau bốn đến tám tuần, và chỉ có trồng thử trên chính nguồn nước mới đo được điều đó.
Bài này không đưa con số pH, BOD, COD hay dầu mỡ của hồ, vì đó là số liệu quan trắc thuộc về nhà máy và chưa được công bố.
Điều bài xác nhận được bằng ảnh và bằng quan sát tại hồ là ba việc: bè làm theo cách trên đứng vững trên mặt nước qua hai tháng; cỏ Vetiver dòng HB06 sống và lớn được trên nước thải của nhà máy lọc hoá dầu sau bậc hoá học; và nó bén nhanh hơn thuỷ trúc trong cùng điều kiện. Còn hiệu quả hạ pH của hệ bè thì phải đọc từ số đo đầu vào và đầu ra theo thời gian, như cách thử nghiệm ở Colombia đã đo từ ngày 32 đến ngày 49 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 59).
Bài học cho hồ nước thải công nghiệp muốn thêm bè cỏ
Bài học lớn nhất của dự án là thử loài trên chính nguồn nước trước khi cấy đại trà, và bố trí bè theo dòng chảy thay vì theo số bè. Ngoài hai điều đó, sổ tay thiết kế đất ngập nước nổi của Trường Đại học Cần Thơ ghi bốn điểm yếu của hệ bè mà hồ nước thải công nghiệp nào cũng phải tính trước (Ngô Thuỵ Diễm Trang và cộng sự, 2023, tr. 4):
(a) Dầu và thuốc trừ cỏ trong nước có thể làm hại cây và vi sinh trên rễ, nên váng dầu nổi trên mặt hồ là thứ phải theo dõi thường xuyên, và nước có dầu diesel thì không nên đặt bè.
(b) Cây trên bè phải được cắt hoặc thu hoạch định kỳ, vì chất bẩn cây hút lên nằm trong sinh khối; để cây già chết rục tại chỗ là trả lại ô nhiễm cho hồ.
(c) Mực nước hạ do bốc hơi hay do cạn dòng làm bè mắc cạn, nên bè phải được neo và ghép sao cho lên xuống được theo mực nước; khung ống nhựa rỗng của dự án này tự nổi theo mực nước mà không cần điều chỉnh.
(d) Hệ bè chiếm diện tích mặt nước lớn nếu muốn nó gánh phần xử lý chính; dự án này chỉ phủ một phần mặt hồ vì bè giữ vai trò hỗ trợ sau bậc hoá học, và bạn nên định vai trò của bè trước khi định độ phủ.
Nếu bạn đang có một hồ xử lý nước thải công nghiệp và muốn thêm một hệ bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu hay nước thải của ngành khác, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem xét thông số hồ và mục tiêu xử lý, ước lượng số bè, số tép giống, chọn dòng giống và cấu tạo bè phù hợp, rồi tư vấn miễn phí về mật độ, cách cấy và cách theo dõi giai đoạn bén rễ. Bạn có thể gửi kích thước hồ, vài tấm ảnh hiện trạng và chỉ tiêu cần xử lý qua trang liên hệ, hoặc yêu cầu báo giá giống cỏ Vetiver theo khối lượng dự án.
Tóm lại, bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu biến một hồ đã có sẵn thành một bậc xử lý sinh học mà không phải đụng vào kết cấu hồ. Trong dự án tại Thanh Hoá, 108.000 tép giống HB06 được cấy lên các bè 4 × 2 m làm từ ống nhựa phi 10 và hai lớp lưới, ghép thành luống dài trên một phần hồ khoảng 10.000 m², với mục tiêu hạ pH nước sau bậc hoá học; sau hai tháng bè ổn định, cỏ bén rễ và lên xanh, bén nhanh hơn thuỷ trúc trồng trên 40% số bè còn lại.
Hiệu quả của hệ nằm ở số đo quan trắc theo thời gian, ở cách bố trí luống bè và ở việc chăm cây trong giai đoạn bén rễ, không nằm ở số bè thả xuống.
Câu hỏi thường gặp
Bè Vetiver xử lý nước thải lọc dầu có cần tháo nước hồ để lắp không?
Không. Bè được lắp và cấy cụm giống trên bờ, rồi cẩu hoặc kéo thả xuống mặt nước, nên hồ vẫn vận hành bình thường trong suốt thời gian làm. Điều cần bố trí thêm chỉ là lối cho thiết bị và người tiếp cận mép hồ, và cách neo bè để bè không trôi dạt theo gió.
Hồ của tôi rộng 1 ha thì cần bao nhiêu tép giống cỏ Vetiver cho bè nổi?
Số tép tính theo số bè và độ phủ bạn muốn, không tính thẳng theo diện tích hồ. Hồ trong dự án này rộng khoảng 10.000 m², tức 1 ha, và dùng 108.000 tép cỏ Vetiver cho khoảng 54 bè 4 × 2 m, cộng khoảng 36 bè thuỷ trúc, tức bè chỉ phủ một phần mặt hồ. Với bè 4 × 2 m cấy cụm 10 tép cách nhau 20 cm, mỗi bè cần khoảng 2.000 tép; bạn định độ phủ trước rồi nhân lên. Độ phủ bao nhiêu là đủ phụ thuộc mục tiêu xử lý, tải lượng và thời gian lưu nước, nên bạn nên gửi thông số hồ để OlaFarm cùng tính.
Cỏ Vetiver có chịu được nước còn dầu và có pH cao không?
Chịu được trong một dải nhất định. Trên bè nổi với nước pha 1% dầu thô, cây vẫn sống và tăng sinh khối sau bốn tuần (Effendi và cộng sự, 2017); trong đất trộn 5% dầu thô nặng, cây sống được nhưng lớn chậm (Brandt và cộng sự, 2006).
Về pH, cây đã mọc được trên bãi thải có pH 12 và pH 2,7 (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 16), và dòng HB06 theo hồ sơ giống của OlaFarm chịu pH từ 3,3 đến 12,5. Riêng dầu diesel rất độc với cây, hỗn hợp 50% diesel là cây chết (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 24). Cách chắc chắn vẫn là thả thử vài bè trên chính nguồn nước trước.
Bè ống nhựa và lưới như vậy dùng được bao lâu, bảo trì có tốn công không?
Khung ống nhựa không gỉ và không mục trong nước, lưới PE chịu được nắng nhiều năm, nên bè không phải thay theo mùa; cỏ Vetiver tự đẻ chồi và sống lâu năm trên bè nên không phải trồng lại. Việc bảo trì gồm cắt lá định kỳ để lấy sinh khối ra khỏi hồ, kiểm tra dây nối và dây neo, và vá lưới nếu rách. Sau hai tháng đầu của dự án này, bè vẫn ổn định và chưa phải sửa gì.
Tôi thả bè xong thì bao lâu cỏ lên xanh, và bao lâu thì đo được nước sạch hơn?
Trong dự án này, bè thả trước lên xanh trong vòng vài tuần, và sau hai tháng cỏ đã cứng cáp. Số đo nước thì khác: thử nghiệm ở Colombia ghi nhận hiệu quả trong khoảng ngày 32 đến ngày 49 sau khi trồng (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 59), còn trên hồ thật bạn cần đo pH và các chỉ tiêu khác ở đầu vào và đầu ra theo chu kỳ quan trắc của nhà máy trong ít nhất một mùa để có con số tin được.
Tài liệu tham khảo
- Brandt, R., Merkl, N., Schultze-Kraft, R., Infante, C. và Broll, G. (2006). Potential of vetiver (Vetiveria zizanioides (L.) Nash) for phytoremediation of petroleum hydrocarbon-contaminated soils in Venezuela. International Journal of Phytoremediation, 8(4), 273–284. https://doi.org/10.1080/15226510600992808
- Danh, L. T., Truong, P., Mammucari, R., Tran, T. và Foster, N. (2009). Vetiver grass, Vetiveria zizanioides: a choice plant for phytoremediation of heavy metals and organic wastes. International Journal of Phytoremediation, 11(8), 664–691. https://doi.org/10.1080/15226510902787302
- Effendi, H., Munawaroh, A. và Puspa Ayu, I. (2017). Crude oil spilled water treatment with Vetiveria zizanioides in floating wetland. Egyptian Journal of Aquatic Research, 43(3), 185–193. https://doi.org/10.1016/j.ejar.2017.08.003
- Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
- Ngô Thuỵ Diễm Trang, Võ Thị Phương Thảo, Nguyễn Châu Thanh Tùng, Nguyễn Phương Thịnh, Downes, N. K., Pachova, N. và Jegatheesan, V. (2023). Hướng dẫn thiết kế đất ngập nước nổi xử lý nước — Quan điểm của Việt Nam. Trường Đại học Cần Thơ.
- Truong, P. và Lưu Thái Danh (2015). The Vetiver System for Improving Water Quality: Prevention and Treatment of Contaminated Water and Land (ấn bản 2). The Vetiver Network International.
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Giống cỏ Vetiver xử lý ô nhiễm đất, nước cho dự án môi trường
- → Xử lý ô nhiễm nước bằng thực vật: chọn loài nào, hệ nào, được tới đâu
- → Cỏ Vetiver xử lý môi trường: công nghệ xanh làm được gì và không làm được gì
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →