Trang chủ › Kiến thức › Hệ thống cỏ Vetiver là gì? Nguyên lý hoạt động và ứng dụng
Hệ thống cỏ Vetiver là gì? Nguyên lý hoạt động và ứng dụng
Tóm tắt
Bài viết này giải thích hệ thống cỏ Vetiver là gì, nó chặn dòng chảy theo nguyên lý nào, ba điều kiện để một hàng cỏ trở thành hệ thống thật sự, bốn nhóm việc nó làm được, và những trường hợp đã thất bại chỉ vì áp dụng sai cách.
Phần lớn khách gọi đến OlaFarm đều hỏi mua cỏ Vetiver. Rất ít người hỏi trồng thành hàng thế nào, hàng cách nhau bao nhiêu, và bao giờ thì hàng khép kín. Trong khi đó, tài liệu quốc tế lại chỉ ra rằng phần lớn dự án thất bại không phải vì cây, mà vì ba câu hỏi vừa rồi không ai trả lời trước khi trồng.
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ chia sẻ với bạn cách hiểu đúng về hệ thống cỏ Vetiver: nó là một cách bố trí cây chứ không phải một loại cây, nó làm việc theo nguyên lý nào, và bạn cần giữ những điều kiện nào để nó chạy được trên công trình của mình.
Nội dung bài
1. Hệ thống cỏ Vetiver là gì?
Hệ thống cỏ Vetiver, tên quốc tế là Vetiver System và thường viết tắt là VS, là cách trồng cây cỏ Vetiver thành hàng để chúng làm việc như một công trình sống. Hom được trồng cách nhau khoảng 10–15 cm, xếp thành hàng chạy dọc theo các đường đồng mức của địa hình. Khi cây lớn, các khóm nở ra và ken vào nhau thành một hàng cỏ dày rậm, làm chậm và phân tán đều nước chảy tràn trên bề mặt sườn dốc (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 1).
Chỗ dễ nhầm nằm ngay ở đây, và OlaFarm muốn nói thẳng với bạn: cái làm nên hệ thống là hình học của hàng cỏ, không phải bản thân cây cỏ. Cùng một lô giống, trồng rải rác theo cụm thì bạn chỉ có mấy bụi cỏ; trồng sát nhau theo đúng đường đồng mức thì bạn có một hàng rào sống chắn ngang dòng chảy. Cây là vật liệu, còn hệ thống là thiết kế.
Loài cây dùng cho hệ thống là Chrysopogon zizanioides, giống gốc Nam Ấn. Cỏ Vetiver hiện có mặt ở hơn 120 quốc gia thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt, và đã được dùng hơn một thế kỷ ở nhiều nước châu Á, châu Phi và vùng Caribe như một kỹ thuật kết dính đất truyền thống. Ngày nay hệ thống được dùng theo ba hướng chính: giữ đất giữ ẩm, kỹ thuật sinh học bảo vệ công trình, và xử lý ô nhiễm (nguồn: The Vetiver System Brochure — TVNI).
→ Cỏ Vetiver là gì? Cẩm nang A–Z về đặc tính và ứng dụng
2. Hệ thống cỏ Vetiver hoạt động bằng cách nào?
Một hàng cỏ đã khép kín hoạt động như một hàng rào sống có lỗ. Nước mưa chảy tràn trên mặt dốc gặp hàng cỏ thì bị hãm lại và bị trải rộng ra thay vì dồn thành dòng. Tốc độ giảm nên sức bào mòn giảm theo, nước có thêm thời gian để ngấm xuống đất, còn bùn cát bị cuốn theo thì lắng lại ngay trước hàng cỏ.
Đây là chỗ hệ thống cỏ Vetiver khác hẳn cách làm công trình quen thuộc, và chúng tôi mong bạn để ý kỹ đoạn này. Hệ mương và bờ đồng mức truyền thống làm việc theo hướng ngược lại: nước mặt được gom vào mương rồi dẫn ra khỏi ruộng càng nhanh càng tốt.
Cách đó đúng là giảm được sức xói trên mặt ruộng, nhưng toàn bộ dòng chảy bị tập trung vào lòng mương, và phần lớn xói mòn chuyển sang xảy ra ở đó. Ruộng thì mất luôn lượng nước ấy, lại còn mất một phần diện tích để làm mương. Hệ thống cỏ Vetiver giữ được cả đất lẫn nước tại chỗ, và không phải cắt đất canh tác cho mương (nguồn: Vetiver System Training Manual, Fiji 2020, tr. 12).
Hệ thống còn có một đặc điểm mà công trình cứng không có: nó tự cao lên theo thời gian. Bùn cát lắng lại trước hàng cỏ dần dần vùi lấp phần gốc, và cây phản ứng bằng cách mọc rễ mới từ các đốt bị vùi rồi vươn lên theo mặt đất mới. Sau nhiều mùa mưa, mỗi hàng cỏ trở thành một bậc nhỏ, và cả sườn dốc thoải dần thành ruộng bậc thang tự nhiên (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 1).
Hiệu quả giữ đất của cách làm này đã được đo tại Việt Nam. Trên cùng điều kiện đất dốc, lượng đất mất hằng năm là 27,1 tấn mỗi hecta ở lô đối chứng, 5,7 tấn ở lô canh tác theo cách truyền thống, và chỉ còn 0,8 tấn ở lô có hàng cỏ Vetiver (nguồn: Trương và Loch 2004, dẫn trong cẩm nang TVNI, Bảng 1, tr. 112).
→ Gia cố mái taluy phòng chống sạt lở bằng cỏ Vetiver · Cỏ Vetiver trong nông nghiệp bền vững
3. Ba điều kiện biến một hàng cỏ thành hệ thống
Ba điều kiện dưới đây là phần OlaFarm phải trao đổi nhiều nhất với khách trước khi giao giống, vì thiếu bất kỳ điều nào thì hàng cỏ vẫn mọc nhưng hệ thống không chạy.
Điều kiện thứ nhất: đúng dòng giống
Hệ thống chỉ dùng các dòng thuộc loài Chrysopogon zizanioides có gốc Nam Ấn, chẳng hạn Sunshine, Monto, Karnataka, Fiji hay Madupatty. Nhóm dòng này không kết hạt nên không phát tán ra ngoài chỗ trồng, đồng thời có bộ rễ đồ sộ hơn hẳn các dòng khác (nguồn: The Vetiver System Brochure — TVNI). Trên thị trường Việt Nam vẫn có nơi bán một dòng khác tên khoa học là Chrysopogon nemoralis, dòng này kết hạt và rễ ngắn, nên bạn hãy yêu cầu bên bán xác nhận tên khoa học bằng văn bản.
Điều kiện thứ hai: đúng hình học của hàng
Khoảng cách giữa các hom trong cùng một hàng là 10–15 cm. Khoảng cách giữa hàng với hàng thì phụ thuộc độ dốc, và có thể tính được. Phần mềm của Prati Amati Srl thuộc Đại học Tổng hợp Milan đưa ra bộ thông số như sau:
| Độ dốc mái | Khoảng cách giữa các hàng | Mật độ trên mỗi mét dài |
|---|---|---|
| Mái dốc 30° | khoảng 1,7 m | 7–10 khóm |
| Mái dốc 45° | khoảng 1,0 m | 7–10 khóm |
(nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 60. Với các loại đất và mái dốc thông thường, trồng cỏ Vetiver giúp tăng độ ổn định mái dốc lên tới 40%.)
Bạn để ý sẽ thấy mái càng dốc thì hàng càng phải dày, vì nước chảy trên mái dốc đứng lấy đà nhanh hơn nên phải bị chặn sớm hơn.
Điều kiện thứ ba: hàng phải khép kín
Đây là điều kiện hay bị bỏ qua nhất. Hàng cỏ trồng theo đường đồng mức chỉ phát huy tác dụng khi cây đã phát triển tốt, nên bạn cần tính một khoảng thời gian dự phòng: khoảng 2–3 tháng nếu thời tiết ấm, 3–4 tháng nếu thời tiết lạnh.
Đó là khoảng thời gian trong điều kiện thuận lợi. Trên thực tế nó còn co giãn theo chất đất, khí hậu, chế độ dinh dưỡng và mật độ trồng của từng công trình, nên bạn hãy coi đây là mốc tối thiểu chứ không phải mốc chắc chắn.
Quan trọng hơn, cỏ Vetiver chỉ thực sự phát huy tác dụng nếu các khóm khép lại thành hàng rào kín, cho nên những chỗ trống giữa các khóm phải được trồng dặm kịp thời (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 60). Một hàng cỏ hở chân không chặn nước, nó chỉ chia dòng chảy thành nhiều tia nhỏ chui qua chỗ hở.
Cây cũng cần đủ nắng. Cỏ Vetiver không chịu được bóng râm, nhất là ở giai đoạn đầu; dưới bóng che cây chậm lớn, còn trong bóng râm hoàn toàn thì cây lụi dần (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 116).
→ Kỹ thuật trồng và nhân giống cỏ Vetiver
4. Hệ thống cỏ Vetiver làm được những nhóm việc nào?
Tài liệu của Mạng lưới Vetiver Quốc tế xếp các ứng dụng thành bốn nhóm. Dưới đây OlaFarm tóm tắt gọn từng nhóm, mỗi nhóm đều có bài hoặc trang riêng nếu bạn muốn đi sâu.
Giữ đất và giữ nước trong nông nghiệp. Hàng cỏ trên đất dốc giữ bùn cát tại chỗ, hãm dòng chảy mặt, tăng lượng nước ngấm vào đất và ổn định đất trong những trận mưa lớn. Cỏ trồng xen gần như không tranh nước và dinh dưỡng với cây trồng chính.
Bảo vệ công trình bằng kỹ thuật sinh học. Đây là nhóm dùng đến sức của bộ rễ. Rễ cỏ Vetiver có sức kháng kéo tới 75 MPa, bằng khoảng một phần sáu thép mềm, và làm tăng sức kháng cắt của đất ở độ sâu 0,5 m lên tới 39% (nguồn: The Vetiver System Brochure — TVNI). Nhờ vậy hệ thống được dùng cho mái taluy đường bộ, đường sắt và mặt bằng xây dựng.
Bờ nước, đê đập và hồ chứa. Hàng cỏ trồng dọc bờ đê, bờ sông, bờ kênh phía trên mực nước giúp hạn chế xói lở do sóng vỗ, đồng thời gia cường cho thân đê đất.
Xử lý ô nhiễm đất và nước. Cây chịu được nồng độ cao của nhiều kim loại nặng và hút chất dinh dưỡng dư thừa trong nước, nên hệ thống được dùng cho bãi thải mỏ, bãi chôn lấp và hồ xử lý nước thải, kể cả dưới dạng bè nổi.
→ Giống cỏ Vetiver chống sạt lở · Cỏ Vetiver xử lý môi trường
5. Khi nào hệ thống cỏ Vetiver không hoạt động?
Hệ thống cỏ Vetiver là một công nghệ, và như mọi công nghệ, nó cần được nắm vững và áp dụng đúng mới cho kết quả. Áp dụng không đúng thì kết quả không như ý, nhiều khi còn thất bại hẳn (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 61). Hai ví dụ dưới đây đều nằm trong tài liệu chính thống, và chúng tôi dẫn lại đủ vì bạn nên biết trước khi quyết định.
Trong một dự án đường cao tốc ở Philippines, hệ thống được áp dụng để bảo vệ các mái dốc nhưng kết quả rất đáng thất vọng. Về sau người ta mới biết từ kỹ sư thiết kế, cán bộ kỹ thuật theo dõi thi công cho tới công nhân trồng và chăm sóc đều chưa từng có kinh nghiệm và cũng chưa được hướng dẫn kỹ thuật cần thiết cho ứng dụng này.
Ở Việt Nam cũng vậy: một số thử nghiệm tại Tây Nguyên đạt kết quả rất tốt, nhưng khi triển khai đại trà dọc tuyến đường Hồ Chí Minh thì tại một số địa điểm có taluy cao, dốc và không giật cấp, hiện tượng trượt lở vẫn tiếp tục xảy ra (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 61).
Từ hai ví dụ đó rút ra bốn điều kiện tiên quyết mà bạn nên soát trước:
- Mái dốc phải ổn định về cấu trúc bên trong, ít nhất là tạm thời, trong mấy tháng đầu. Cỏ chưa phát huy tác dụng ngay, nên mái đang có nguy cơ trượt sâu thì phải xử lý cơ học trước.
- Thiết kế trồng cần được người có kinh nghiệm kiểm tra, đặc biệt với dự án vừa và lớn.
- Phải có nước tưới và người chăm trong 1–2 năm đầu. Ở taluy cao và dốc, việc trồng, tưới và chăm sóc đều khó hơn nhiều so với mặt bằng.
- Phải giữ không cho trâu bò phá trong thời gian đầu.
Hệ thống cỏ Vetiver hoàn toàn dùng độc lập được, và trên phần lớn công trình thì như vậy là đủ. Tuy nhiên với những vị trí chịu tải nặng hoặc ngập nước thường xuyên, cách làm hợp lý hơn là kết hợp: phần dưới chân đê và phần ngập nước gia cường bằng đá hoặc bê tông, phần trên trồng cỏ Vetiver (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 60). Nếu bạn đang phân vân công trình của mình thuộc trường hợp nào, hãy gửi cho OlaFarm ảnh hiện trạng và thông số mái dốc, chúng tôi sẽ trao đổi cùng bạn trước khi bàn tới chuyện giống.
6. Câu hỏi thường gặp về hệ thống cỏ Vetiver
Hệ thống cỏ Vetiver khác gì với việc trồng cỏ Vetiver bình thường?
Khác ở bố cục. Trồng cỏ bình thường là đưa cây xuống đất cho cây sống. Hệ thống cỏ Vetiver là trồng các hom cách nhau 10–15 cm thành hàng chạy theo đường đồng mức, để khi khép kín, cả hàng làm việc như một hàng rào sống chặn ngang dòng chảy. Cùng một lô giống, hai cách trồng cho hai kết quả hoàn toàn khác nhau.
Tôi phải chờ bao lâu thì hàng cỏ khép kín?
Bạn nên tính khoảng 2–3 tháng nếu thời tiết ấm và 3–4 tháng nếu thời tiết lạnh. Đó là mốc trong điều kiện thuận lợi; thực tế có thể lâu hơn, tuỳ chất đất, khí hậu, chế độ dinh dưỡng và mật độ trồng. Đất cằn lẫn nhiều đá, mùa lạnh kéo dài, không bón lót hay trồng thưa đều làm hàng lâu khép. Trong lúc chờ, việc quan trọng nhất của bạn là dặm lại những chỗ hom không lên, vì chỉ vài khoảng hở là nước lách qua chân hàng. Trồng sớm ngay từ mùa khô thì cỏ kịp khép hàng trước mùa mưa.
Rễ cỏ Vetiver đâm sâu bao nhiêu mét?
Tài liệu quốc tế thường ghi 3–4 m ở nơi đất tơi, tầng dày và thoát nước tốt. Nhưng khi đo thực tế trên taluy đường Hòn Bà tại Khánh Hoà, rễ chỉ đạt 1,2–1,9 m sau 24 tháng (nguồn: Ebook HDKT UDCN cỏ Vetiver, tr. 79). Khi lập phương án cho một công trình tại Việt Nam, bạn nên tính theo bộ số đo trong nước cho chắc.
Mái dốc của tôi khoảng 45 độ thì trồng hàng cách nhau bao nhiêu?
Với mái 45°, thông số tham khảo là các hàng cách nhau khoảng 1 m và mật độ 7–10 khóm trên mỗi mét dài (nguồn: cẩm nang TVNI, tr. 60). Đây là con số để bạn hình dung khối lượng giống, còn phương án cuối cùng vẫn phải căn theo loại đất, chiều cao mái và điều kiện thoát nước thực tế của công trình.
Tôi cần giống để làm hệ thống cỏ Vetiver thì liên hệ OlaFarm thế nào?
OlaFarm có vườn giống riêng và cung cấp giống ở dạng tép rễ trần, cụm rễ trần và bầu ươm. Bạn hãy cho chúng tôi biết loại công trình, độ dốc, chiều dài mái và thời điểm dự kiến thi công, chúng tôi sẽ tính giúp bạn số hàng, mật độ và lượng giống cần, rồi gửi báo giá theo đúng khối lượng đó. Trong giờ làm việc, yêu cầu của bạn thường được phản hồi trong khoảng 5 phút.
Nguồn tham khảo
- Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường — Trương, Trần Tân Văn, Pinners, bản tiếng Việt. Định nghĩa hệ thống và khoảng cách hom (tr. 1), khoảng cách hàng theo độ dốc và điều kiện hàng khép kín (tr. 60), cây không chịu bóng râm (tr. 116), bài học Philippines và đường Hồ Chí Minh (tr. 61), lượng đất mất tại Việt Nam (Bảng 1, tr. 112), độ sâu rễ taluy Hòn Bà (tr. 79).
- The Vetiver System Brochure — The Vetiver Network International. Phạm vi phân bố, ba hướng ứng dụng, dòng giống Nam Ấn, sức kháng kéo của rễ và mức tăng sức kháng cắt của đất.
- Vetiver System Training Manual — Fiji, 2020. Cơ chế hàng rào sống có lỗ và so sánh với hệ mương, bờ đồng mức truyền thống (tr. 12).
- Trương và Loch 2004 — số liệu lượng đất mất tại Việt Nam, dẫn trong cẩm nang TVNI.
Đọc tiếp
- Cỏ Vetiver là gì? Cẩm nang A–Z về đặc tính và ứng dụng
- Giống cỏ Vetiver chống sạt lở — báo giá theo khối lượng công trình
- Kỹ thuật trồng và nhân giống cỏ Vetiver
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
