Trang chủ › Mùi hương & tinh dầu Vetiver › Tinh dầu là gì? Cách nhận biết, sản xuất và dùng an toàn
Tinh dầu là gì? Cách nhận biết, sản xuất và dùng an toàn
Tóm tắt
Tinh dầu là gì? Theo chuẩn quốc tế, đó là phần thơm dễ bay hơi lấy ra từ thực vật bằng ba cách được công nhận, và nhiều lọ “tinh dầu” giá rẻ không thuộc định nghĩa đó. Bài này chỉ cách phân biệt tinh dầu với dầu nền và hương liệu tổng hợp, ba con đường sản xuất, nguyên tắc dùng an toàn, và vị trí của tinh dầu vetiver trên thị trường hương liệu.
“Tinh dầu là gì, và lọ dầu thơm vài chục nghìn ngoài chợ có phải tinh dầu không?” Nếu bạn từng hỏi câu ấy thì bài này trả lời cho bạn: OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu tinh dầu theo đúng định nghĩa mà ngành hương liệu thế giới đang dùng, cách phân biệt tinh dầu với những thứ hay bị gọi nhầm là tinh dầu, và những nguyên tắc an toàn nên nắm trước khi dùng.
Tinh dầu có mặt trong đời sống của bạn nhiều hơn bạn tưởng, từ lọ dầu gió trong túi xách, chai nước lau sàn hương sả, cho tới lọ nước hoa để trên bàn. Dù vậy, khi được hỏi tinh dầu thực chất là gì thì phần lớn chúng ta đều trả lời chung chung, và cũng vì thế mà rất dễ mua nhầm một lọ hương liệu tổng hợp với giá của tinh dầu thật.
Phần cuối bài, chúng tôi nói riêng về tinh dầu vetiver, vì đây là loại tinh dầu gắn với công việc hằng ngày của OlaFarm.
Nội dung bài
Tinh dầu là gì theo định nghĩa quốc tế
Tinh dầu, tiếng Anh là essential oil, là chất lỏng chứa các hợp chất thơm dễ bay hơi được lấy ra từ thực vật. Định nghĩa mà ngành hương liệu thế giới dùng làm chuẩn nằm trong tiêu chuẩn ISO 9235:2021 về từ vựng nguyên liệu thơm tự nhiên: tinh dầu là sản phẩm thu được từ nguyên liệu tự nhiên có nguồn gốc thực vật, bằng chưng cất hơi nước, bằng phương pháp cơ học tác động lên vỏ ngoài của quả họ cam chanh, hoặc bằng chưng cất khô, sau khi tách pha nước bằng phương pháp vật lý (ISO 9235:2021, mục 3.11).
Định nghĩa nghe hơi khô, nhưng nó gói ba điều rất thực tế mà bạn dùng được ngay khi đi mua hàng.
Thứ nhất, tinh dầu phải đến từ thực vật thật. Ví dụ, một chất lỏng thơm tổng hợp trong phòng thí nghiệm, dù mùi giống hệt hoa oải hương, vẫn không phải là tinh dầu.
Thứ hai, chỉ ba con đường sản xuất được công nhận, gồm chưng cất hơi nước, tác động cơ học lên vỏ quả cam chanh và chưng cất khô. Những sản phẩm thơm lấy ra bằng dung môi hay bằng khí CO2 đều là nguyên liệu thơm tốt và có chỗ đứng riêng trong ngành nước hoa, nhưng chúng mang tên gọi khác chứ không gọi là tinh dầu.
Thứ ba, phải tách pha nước. Sau khi chưng cất, thứ chảy ra bình hứng là hỗn hợp hai lớp gồm lớp tinh dầu và lớp nước thơm. Tách hai lớp đó ra thì lớp trên mới là tinh dầu, còn lớp nước là nước cất hương, thường được bán riêng dưới tên nước hoa hồng hay nước cất hoa cam. Hai thứ này khác nhau rất xa về độ đậm đặc, nên bạn đừng lấy giá của cái này để đo cái kia.
Phân biệt tinh dầu với dầu nền và hương liệu tổng hợp
Vậy lọ bạn đang cầm là tinh dầu, dầu nền hay hương liệu? Đây là chỗ nhầm nhiều nhất, và cũng là chỗ khiến người mua chịu thiệt. Bảng dưới đây là năm thứ hay được gọi chung là “tinh dầu” trên thị trường.
| Loại | Được tạo ra bằng cách nào | Nhỏ lên giấy thì thế nào | Thường dùng vào việc gì |
|---|---|---|---|
| Tinh dầu | Chưng cất hơi nước, ép cơ học vỏ quả cam chanh, hoặc chưng cất khô | Bay hơi gần hết, hầu như không để lại vết dầu | Hương liệu, mỹ phẩm, thực phẩm, chăm sóc thư giãn |
| Dầu nền (dầu dừa, jojoba, hạnh nhân) | Ép hoặc chiết từ hạt và quả nhiều chất béo | Để lại vết dầu trong, bền, không bay đi | Pha loãng tinh dầu trước khi bôi, dưỡng da |
| Chiết xuất CO2 | Dùng khí CO2 ở trạng thái siêu tới hạn để kéo hương ra | Gần giống tinh dầu nhưng thành phần rộng hơn | Nước hoa cao cấp, dược mỹ phẩm |
| Chất toàn hương (absolute) | Dùng dung môi rồi tách bằng cồn | Đặc, sánh, đôi khi gần như sáp | Nước hoa từ các loài hoa mỏng manh như nhài, hoa hồng |
| Hương liệu tổng hợp | Tổng hợp trong nhà máy hoá chất | Bay hơi, mùi bền và đều | Nến thơm, nước xả vải, sản phẩm tạo mùi giá rẻ |
Có một cách thử đơn giản bạn làm được tại nhà: nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng rồi để yên khoảng nửa giờ. Nếu vệt đó khô đi và chỉ còn lại bóng mờ thì đó là chất dễ bay hơi, còn nếu vệt dầu trong vẫn nằm nguyên thì lọ của bạn có lẫn dầu béo.
Nhưng mẹo này có giới hạn.
Nó chỉ phát hiện được dầu nền pha vào, chứ không phân biệt được tinh dầu thật với hương liệu tổng hợp, vì cả hai đều bay hơi hết. Muốn chắc chắn về thành phần thì cách duy nhất là xem kết quả phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) của chính lô hàng đó. Vì vậy khi mua với lượng lớn, bạn nên hỏi nhà cung cấp phiếu phân tích đi kèm lô hàng. Một cách khác để bớt rủi ro là mua từ nơi tự trồng nguyên liệu và tự chưng cất, vì khi đó nguồn gốc truy được tới tận vườn.
Tinh dầu được sản xuất bằng những cách nào
Chưng cất hơi nước
Phần lớn tinh dầu trên thế giới được làm theo cách này, và nguyên lý của nó không đổi từ thời cổ đại cho tới các nhà máy hiện đại ngày nay. Hơi nước đi xuyên qua khối nguyên liệu và kéo theo những hợp chất thơm dễ bay hơi, rồi cả dòng hơi đó được làm lạnh để ngưng tụ lại. Vì tinh dầu không tan trong nước nên hỗn hợp ngưng tụ tự tách thành hai lớp, và người ta chỉ việc gạn lớp tinh dầu ra.
Cách này hợp với lá, hoa, thân, rễ và cả gỗ. Nhiệt độ và thời gian chưng cất ảnh hưởng thẳng tới mùi của mẻ dầu, nên cùng một loại nguyên liệu mà hai xưởng nấu khác nhau vẫn cho hai lọ dầu có mùi lệch nhau.
Ép cơ học vỏ quả họ cam chanh
Vỏ bưởi, vỏ cam, vỏ chanh và vỏ quýt chứa những túi tinh dầu nằm ngay dưới lớp vỏ ngoài nên không cần đun nóng. Người ta phá vỡ các túi đó bằng lực cơ học rồi thu lấy phần dịch chảy ra và đem ly tâm để tách. Cách làm này thường được gọi là ép lạnh, vì toàn bộ quá trình diễn ra ở nhiệt độ thường.
Cùng một loại vỏ, dầu ép lạnh và dầu chưng cất hơi nước cho mùi khác nhau, do nhiệt độ làm biến đổi một phần các hợp chất thơm. Đây là lý do nước hoa dùng hương cam chanh gần như luôn chọn bản ép lạnh.
Chưng cất khô
Gỗ, vỏ cây và một số loại rễ được nung trong buồng kín mà không thêm nước hay hơi nước, phần lỏng thu được lắng xuống đáy buồng. Cách này ít gặp hơn hai cách trên và chủ yếu dùng cho nguyên liệu gỗ.
Ngoài ba con đường trên, bạn có thể nghe nhắc tới chưng cất phân đoạn trong chân không. Đây không phải cách lấy tinh dầu ra khỏi cây mà là bước tinh chế về sau: hạ áp suất xuống để các hợp chất sôi ở nhiệt độ thấp hơn, nhờ vậy tách được từng nhóm chất mà không làm cháy hương. Nếu bạn đọc ở đâu đó rằng chưng cất chân không là nấu ở áp suất cao thì đó là nhầm lẫn, bởi bản chất của chân không là áp suất thấp.
Dùng tinh dầu thế nào cho an toàn
Tinh dầu là dạng cô đặc của phần dễ bay hơi trong cây, nên hoạt tính của nó mạnh hơn nhiều so với cảm nhận của chúng ta khi ngửi. Chính vì vậy, gần như mọi hướng dẫn an toàn đều bắt đầu bằng việc pha loãng.
Hiệp hội Trị liệu hương thơm Toàn diện Hoa Kỳ (NAHA) cho biết phần lớn hỗn hợp trị liệu pha trong dầu nền nằm trong khoảng 1 đến 5%, còn với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thì mức an toàn thường chỉ 0,5 đến 2,5% tuỳ tình trạng, và da bị tổn thương hay viêm thì thấm tinh dầu nhiều hơn nên càng phải thận trọng (NAHA, n.d.).
Cũng theo hướng dẫn này, bạn không nên dùng tinh dầu theo đường uống nếu không có chỉ định của người có chuyên môn, và nên chọn nhà cung cấp có phân tích GC/MS cho sản phẩm của họ (NAHA, n.d.).
Ba nguyên tắc còn lại chúng tôi rút ra từ những gì hay gặp nhất trong nghề:
- Không bôi tinh dầu nguyên chất lên da. Dùng nguyên chất lặp lại nhiều lần dễ gây kích ứng và mẫn cảm, có trường hợp gây bỏng rát.
- Thử trên vùng da nhỏ trước. Bạn bôi một lượng đã pha loãng vào mặt trong cẳng tay và chờ một ngày, nếu không có phản ứng thì mới dùng rộng hơn.
- Cất xa tầm tay trẻ nhỏ và tránh ánh nắng trực tiếp. Lọ thuỷ tinh màu tối để nơi mát giúp tinh dầu giữ mùi lâu hơn.
Những chia sẻ trên là kiến thức chung về cách dùng an toàn, không thay thế lời khuyên của bác sĩ hay dược sĩ. Nếu bạn đang mang thai, có bệnh nền hoặc định dùng cho trẻ nhỏ, hãy hỏi ý kiến người có chuyên môn y tế trước.
Tinh dầu vetiver nằm ở đâu trên thị trường hương liệu
Cỏ vetiver (Chrysopogon zizanioides) là một trường hợp thú vị, vì tinh dầu của nó không nằm ở lá hay hoa như phần lớn cây hương liệu, mà nằm trong rễ.
Hàm lượng tinh dầu trong rễ vetiver dao động khoảng 0,3 đến 2% tính trên rễ tươi, tuỳ dòng giống, cách canh tác, tuổi rễ, cách chưng cất và thời gian chưng cất (Lavania, 2003, tr. 486). Bản thân tinh dầu vetiver là hỗn hợp của khoảng 100 hợp chất kiểu sesquiterpene thuộc 11 nhóm cấu trúc, trong đó ba chất α-vetivone, β-vetivone và khusimone quyết định phần lớn mùi đặc trưng (Lavania, 2003, tr. 488).
Mùi vetiver là mùi gỗ ẩm và đất sau mưa, rất nặng và bám lâu. Chính vì bám lâu mà giới nước hoa dùng nó làm chất định hương, tức là thứ giữ cho các tầng hương nhẹ hơn không bay đi quá nhanh. Đó là lý do một loài cỏ mọc ở bờ ruộng lại có mặt trong nhiều chai nước hoa đắt tiền.
Về quy mô, nhu cầu tinh dầu vetiver toàn cầu được ước tính khoảng 408,8 tấn trong năm 2019, với ba nước sản xuất chính là Ấn Độ, Haiti và Indonesia (TVNI, n.d.). So với các loại tinh dầu phổ thông thì đây là con số nhỏ, và đó cũng là một phần lý do khiến giá tinh dầu vetiver luôn thuộc nhóm cao.
Rễ vetiver cần thời gian. Nghiên cứu ở Ấn Độ ghi nhận rễ 15 đến 18 tháng tuổi, thu vào tháng 12 và tháng 1, cho hàm lượng và chất lượng tinh dầu tốt nhất; một mẻ chưng cất hơi nước đúng điều kiện cũng kéo dài 15 đến 18 giờ, chậm hơn hẳn các nguyên liệu khác, vì tinh dầu nằm sâu trong mô rễ và phải khuếch tán dần ra ngoài mới lấy được (Lavania, 2003, tr. 486).
Trên vườn của mình, OlaFarm thu muộn hơn mốc đó: chúng tôi thu rễ ở khoảng tháng thứ 18 đến 24 sau khi trồng, sớm hơn thì rễ chưa đủ hàm lượng, còn để quá lâu thì rễ hoá gỗ và công đào tăng lên đáng kể.
Hai nghiên cứu gần đây cho thêm hai con số thực tế. Trên ruộng nông dân ở ven biển Tamil Nadu theo dõi ba năm, hàm lượng dầu thay đổi theo tháng thu hoạch từ 0,65 đến 1,45% và năng suất rễ từ 5,13 đến 8,0 tấn mỗi hecta, cao nhất vào tháng 4 và tháng 9 (Yogendra và cộng sự, 2021). Tức là chọn tháng đào quan trọng gần bằng chọn tuổi rễ.
Ở khâu chưng cất, một nhóm nghiên cứu Việt Nam thử ủ rễ với enzym trước khi chưng: hiệu suất dầu tăng 23%, thời gian chưng giảm 10 giờ, và sắc ký khí không thấy khác biệt có ý nghĩa về thành phần so với cách chưng thường (Lê và cộng sự, 2023).
Nếu bạn đang tính chuyện làm vùng nguyên liệu để chưng cất, OlaFarm cung cấp giống cỏ vetiver cùng hướng dẫn kỹ thuật trồng lấy rễ. Còn nếu bạn cần tinh dầu để dùng hoặc làm nguyên liệu đầu vào thay vì tự trồng, công ty mẹ Herbbank có tinh dầu vetiver nguyên chất chưng cất từ rễ vetiver trồng tại Việt Nam. Chúng tôi cấp giống, còn phần chưng cất và thành phẩm thuộc về bên đó.
Tóm lại, tinh dầu là gì thì tiêu chuẩn quốc tế đã trả lời gọn: sản phẩm lấy từ thực vật bằng chưng cất hơi nước, ép cơ học vỏ quả cam chanh hoặc chưng cất khô, sau khi tách pha nước. Thứ không đi qua một trong ba con đường đó thì mang tên khác. Với người dùng, hai việc đáng nhớ là pha loãng trước khi bôi và hỏi phiếu phân tích GC/MS khi mua nhiều.
Bạn đang tính trồng cỏ vetiver để chưng cất, hay đang cần một mẻ tinh dầu có thể truy nguồn tới tận vườn? Hãy cho OlaFarm biết diện tích, loại đất và mục đích của bạn. Chúng tôi sẽ tư vấn dòng giống và lịch thu rễ hợp với điều kiện đó. Bạn có thể liên hệ OlaFarm hoặc xem giống cỏ Vetiver trồng lấy rễ chưng cất.
Câu hỏi thường gặp về tinh dầu
Tinh dầu là gì, và khác gì với lọ dầu thơm bán ngoài chợ?
Tinh dầu là chất lỏng chứa hợp chất thơm dễ bay hơi lấy từ thực vật bằng chưng cất hơi nước, ép cơ học vỏ quả cam chanh hoặc chưng cất khô. Lọ dầu thơm giá rẻ ngoài thị trường phần lớn là hương liệu tổng hợp pha trong dung môi, mùi có thể giống nhưng bản chất khác hẳn.
Tôi kiểm tra thế nào để biết lọ tinh dầu mình mua có bị pha dầu nền?
Bạn nhỏ một giọt lên giấy trắng rồi chờ khoảng nửa giờ. Vệt bay hơi hết là dấu hiệu tốt, còn vệt dầu trong nằm nguyên thì lọ đó có lẫn dầu béo. Cách này không phát hiện được hương liệu tổng hợp, nên với đơn hàng lớn bạn hãy yêu cầu phiếu phân tích GC/MS của lô hàng.
Tôi bôi tinh dầu trực tiếp lên da được không?
Bạn không nên bôi nguyên chất. Hãy pha loãng trong dầu nền, thường ở mức 1 đến 5% với người lớn và thấp hơn hẳn với trẻ nhỏ (NAHA, n.d.), rồi thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng rộng hơn.
Tinh dầu vetiver được chiết từ bộ phận nào của cây?
Từ rễ. Đây là điểm khác biệt của vetiver so với đa số cây hương liệu vốn cho tinh dầu ở lá hoặc hoa, và cũng là lý do vì sao muốn có tinh dầu thì phải đào cả khóm lên.
Tôi muốn mua tinh dầu vetiver nguyên chất thì mua ở đâu?
OlaFarm bán giống cỏ vetiver chứ không bán tinh dầu thành phẩm. Nếu bạn cần tinh dầu để dùng hoặc làm nguyên liệu, công ty mẹ Herbbank có tinh dầu vetiver nguyên chất được chưng cất từ rễ vetiver trồng tại Việt Nam, nên bạn truy được nguồn gốc nguyên liệu tới tận vườn.
Tôi trồng cỏ vetiver bao lâu thì thu rễ chưng cất được tinh dầu?
Khoảng 18 đến 24 tháng theo kinh nghiệm của OlaFarm trên vườn giống của mình, muộn hơn mốc 15 đến 18 tháng của nghiên cứu Ấn Độ (Lavania, 2003, tr. 486). Nếu bạn cần một lịch trồng và chăm sóc cụ thể cho vùng nguyên liệu của mình, hãy cho OlaFarm biết diện tích và điều kiện đất, chúng tôi sẽ tư vấn phương án phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- International Organization for Standardization (2021). ISO 9235:2021 Aromatic natural raw materials — Vocabulary (ấn bản 3). ISO. https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:9235:ed-3:v1:en
- Lavania, U. C. (2003). Other uses, and utilization of vetiver: Vetiver oil. Trong Proceedings of the Third International Conference on Vetiver and Exhibition, Guangzhou, Trung Quốc, tr. 486–491. https://vetiver.org/ICV3-Proceedings/IND_vetoil.pdf
- Le, X.-T., Vu, D.-P., Nguyen-Thi, T.-T., Tran-Thi, T.-A., Nguyen-Kim, M.-T. và Nguyen, T. N. (2023). An enzyme-assisted method to extract vetiver (Vetiveria zizanioides L.) essential oil. Materials Today: Proceedings. https://doi.org/10.1016/j.matpr.2023.04.660
- National Association for Holistic Aromatherapy (NAHA). (n.d.). Safety. https://naha.org/explore-aromatherapy/safety/
- The Vetiver Network International (TVNI). (n.d.). Vetiver oil production. https://www.vetiver.org/vetiver-system-applications/other-uses/vetiver-oil-production/
- Yogendra, N. D., Baskaran, K., Niranjana Kumar, A., Sundaresan, V., Satya Srinivas, K. V. N. và Kalra, A. (2021). Validation of harvesting time in vetiver crop for enhancing root and oil yield in Tsunami affected coastal region. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sciences, 43(4), 148–153. https://doi.org/10.62029/jmaps.v43i4.nd
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Giống cỏ Vetiver trồng làm nguyên liệu sản xuất tinh dầu
- → Kỹ thuật trồng và nhân giống cỏ Vetiver từ A đến Z
- → Cỏ Vetiver là gì? Cẩm nang A–Z về đặc tính và ứng dụng
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
