Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật bằng cỏ Vetiver: cơ chế, bằng chứng và giới hạn
Xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật bằng cỏ Vetiver: cơ chế, bằng chứng và giới hạn
Tóm tắt
Xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật là làm giảm, hoặc giữ cố định tại chỗ, dư lượng thuốc trừ sâu, thuốc trừ cỏ và dioxin trong đất. Với đất nông nghiệp, quy chuẩn hiện hành cho phép tổng DDT tối đa 1,10 mg/kg và dioxin 40 ng TEQ/kg. Bài viết này trình bày hai dạng đất nhiễm thuốc, những gì cỏ Vetiver làm được với atrazine và dioxin theo số đo, và giải thích lý do vì sao cỏ Vetiver có thể giúp chặn thuốc lan ra và giữ chất độc tại chỗ.

Ruộng rau, ruộng mía phun thuốc nhiều năm thì đất có bị nhiễm không, và nhiễm tới mức nào thì phải xử lý? Trồng cỏ Vetiver có làm sạch được thuốc trừ sâu, thuốc trừ cỏ trong đất không? Còn đất nhiễm dioxin thì sao?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn phân biệt hai dạng đất nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, đọc đúng ngưỡng của quy chuẩn, và xem cỏ Vetiver tác động lên thuốc trong đất theo những cách nào.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn đặt kỳ vọng đúng: những gì số đo đã cho thấy với atrazine và với đất nhiễm dioxin ở sân bay Biên Hoà, và cỏ nên đứng ở đâu trên một khu đất nhiễm thuốc.
Nội dung bài
Đất nhiễm thuốc bảo vệ thực vật nặng tới đâu thì phải xử lý?
Đất nhiễm thuốc bảo vệ thực vật có hai dạng rất khác nhau, và ngưỡng phải xử lý được tính riêng cho từng chất.
Dạng thứ nhất là ruộng đang canh tác. Thuốc phun xuống bám vào hạt đất, rồi theo nước mưa chảy tràn xuống mương, ao, sông. Lượng thuốc trôi đi không nhỏ: ở ruộng mía phun atrazine 4 đến 6 lít mỗi ha để trừ cỏ, nồng độ dự kiến trong nước chảy tràn khoảng 200 µg/L, trong khi atrazine đã ức chế tảo và quang hợp ở nồng độ dưới 1 µg/L (TVNI, 2002, tr. 608). Nghĩa là nước rời ruộng có thể đậm gấp hàng trăm lần mức gây hại cho sinh vật dưới nước.
Dạng thứ hai là điểm nóng tồn lưu: đất quanh các kho thuốc cũ còn dư lượng thuốc nhóm khó phân huỷ như DDT, và đất nhiễm dioxin. Dioxin là tạp chất có trong chất da cam, một hỗn hợp hai thuốc trừ cỏ 2,4,5-T và 2,4-D theo tỷ lệ 1 : 1. Trong chiến tranh, khoảng 76 triệu lít chất da cam đã được rải trên 1,82 triệu ha ở miền Nam; sân bay Biên Hoà và thung lũng A Lưới là hai nơi chứa chính (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 24).
Ngưỡng hiện hành nằm ở QCVN 03:2023/BTNMT về chất lượng đất, quy chuẩn đã thay cho các quy chuẩn riêng trước đây về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và về dioxin trong đất (QCVN 03:2023/BTNMT):
| Thông số | Loại 1 (đất nông nghiệp, đất ở) | Loại 2 (đất rừng, thương mại) | Loại 3 (khu công nghiệp, bãi thải) |
|---|---|---|---|
| Tổng DDT | 1,10 mg/kg | 16,50 mg/kg | 50 mg/kg |
| Lindane | 0,33 mg/kg | 24 mg/kg | 50 mg/kg |
| Dieldrin | 0,08 mg/kg | 0,83 mg/kg | 2,70 mg/kg |
| Thuốc nhóm phospho hữu cơ | 10 mg/kg | 10 mg/kg | 30 mg/kg |
| Dioxin/furan | 40 ng TEQ/kg | 300 ng TEQ/kg | 1.000 ng TEQ/kg |
TEQ (toxic equivalent, đương lượng độc) là cách quy cả nhóm dioxin về độc tính của chất độc nhất trong nhóm, và 1 ng TEQ/kg cũng chính là 1 ppt TEQ. Một khu đất dùng vào nhiều mục đích thì áp ngưỡng chặt nhất (QCVN 03:2023/BTNMT).
Cỏ Vetiver tác động lên thuốc trong đất theo những cách nào?
Cỏ Vetiver tác động lên thuốc bảo vệ thực vật theo ba cách: chặn đất mang thuốc trôi đi, sống được ở nồng độ thuốc cao, và hút một phần thuốc vào rồi chuyển hoá nó.
Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành khóm, rễ chùm đâm sâu, thường trồng thành hàng để giữ đất. Giống lưu hành ở Việt Nam không kết hạt, không có thân bò dưới đất (TCCS 76:2026/HBVN), nên trồng ở đâu thì đứng yên ở đó.
Chặn đất mang thuốc. Phần lớn thuốc bám vào hạt đất mịn, nên giữ được đất là giữ được thuốc. Trên ruộng mía và ruộng bông ở Úc, hàng cỏ Vetiver trồng chặn ngang dòng nước tháo ra từ ruộng đã giữ lại các thuốc trừ cỏ diuron, trifluralin, prometryn, fluometuron và các thuốc trừ sâu endosulfan, chlorpyrifos, parathion, profenofos (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 89).
Sống được ở nồng độ thuốc cao. Cây phải sống thì mới làm việc được. Trong thí nghiệm thuỷ canh, cỏ Vetiver chịu được atrazine tới 20 mg/L trong sáu tuần, và chịu diuron tới 2.000 µg/L (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 19–20).
Hút vào và chuyển hoá. Atrazine hút vào cây bị gắn với chất khác (liên hợp) chủ yếu trong lá, hoặc bị cắt nhánh alkyl ở cả rễ và lá, thành những chất ít độc hơn. Dầu trong rễ còn giữ được atrazine, và vùng quanh rễ nuôi vi sinh vật phân giải thuốc (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 19–20). Những dải đất ướt rồi khô xen kẽ, như mép ao, mép hồ, là nơi việc lọc và phân giải ở vùng rễ diễn ra tốt nhất (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 28).

Ở ruộng thật, ba cách ấy cùng chạy. Trên một ruộng bắp cải dốc 60% ở Chiang Mai, Thái Lan, hàng cỏ cách nhau 3 m và 6 m đã hút carbofuran, alachlor và monocrotophos vào thân lá, đồng thời giữ lại đất trôi; các tác giả coi đây là kết quả sơ bộ, cần nghiên cứu thêm (TVNI, 2002, tr. 289). Kết quả ấy cũng có một hệ quả thực tế: lá của hàng cỏ trên ruộng phun thuốc nặng có thể mang dư lượng thuốc, nên không cắt cho gia súc ăn.
Cỏ Vetiver làm atrazine trong đất giảm nhanh hơn bao nhiêu?
Cỏ Vetiver làm atrazine trong đất giảm nhanh hơn, nhưng phần lớn atrazine vẫn tự mất đi dù có cỏ hay không.
Số đo rõ nhất đến từ một thí nghiệm trong phòng: đất ngập nước có atrazine được theo dõi 30 ngày. Ở bình có trồng cỏ Vetiver, atrazine giảm 69,72%; ở bình không trồng cỏ, giảm 60,29%. Chênh lệch 9,43 điểm phần trăm là có ý nghĩa thống kê, và thời gian bán phân huỷ của atrazine ngắn đi 6,86 ngày khi có cỏ (Zhang và cộng sự, 2023). Atrazine trong lá đạt cao nhất vào khoảng ngày thứ 20, ở mức 1,0 mg/kg, và trong lá đã có bốn chất chuyển hoá ít độc hơn của atrazine.
Các bạn đọc dãy số này thế nào? Lấy một ví dụ giả định, con số đặt ra cho tròn: đất có 1,0 mg atrazine mỗi kg. Sau 30 ngày, đất không cỏ còn khoảng 0,40 mg/kg, đất có cỏ còn khoảng 0,30 mg/kg.
Cỏ lấy thêm khoảng một phần mười lượng thuốc ban đầu.
Phần lớn còn lại do vi sinh vật, ánh sáng và nước làm mất đi, dù có cỏ hay không.
Thí nghiệm này không nói được gì về đồng ruộng qua nhiều năm, vì nó chạy trong bình, 30 ngày, một loại đất. Một thí nghiệm trên đất trước đó cũng cho thấy atrazine giảm ở đất trồng cỏ nhiều hơn rõ rệt so với đất đối chứng, nhờ cỏ tích luỹ thuốc và nhờ vi sinh vật quanh rễ (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 20).
Với ruộng thật, ý nghĩa thực hành vì thế nằm ở cách thứ nhất nhiều hơn: chặn được đất mang thuốc trôi khỏi ruộng thì phần thuốc còn lại có thời gian phân giải ngay tại chỗ, thay vì đổ xuống ao, mương.
Thử nghiệm trên đất nhiễm dioxin ở sân bay Biên Hoà cho thấy gì?
Ở sân bay Biên Hoà, cỏ Vetiver đã sống tốt trên đất nhiễm dioxin nặng và giữ dioxin chủ yếu ở rễ, nhưng các công bố đến nay chưa cho thấy cỏ phân huỷ được dioxin.
Năm 2014, một dự án do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp kinh phí trồng cỏ Vetiver trên 300 m² đất ở sân bay Biên Hoà, nơi dioxin ở mức trung bình của khu, khoảng 1.000 đến 2.000 ppt TEQ. Sau bốn tháng, cỏ mọc tốt cả khi có và không có đất bón bổ sung, vài khóm ra hoa từ tuần thứ 16, và mục tiêu cố định dioxin tại chỗ (phytostabilization) được coi là đã đạt (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 24–25).
Con số 1.000 đến 2.000 ppt TEQ nặng tới đâu? Nó gấp 25 đến 50 lần ngưỡng 40 ng TEQ/kg của đất nông nghiệp, và vượt cả ngưỡng 1.000 ng TEQ/kg của đất khu công nghiệp, bãi thải (QCVN 03:2023/BTNMT).
Những công bố tiếp theo từ thực địa Biên Hoà đo kỹ hơn. Trên sáu ô thí nghiệm, ba ô trồng cỏ và ba ô đối chứng, cỏ mọc tốt và cho sinh khối cao. Dioxin dồn vào rễ với hệ số tích tụ sinh học (bioaccumulation factor, BAF, tỷ lệ nồng độ trong rễ so với trong đất) lớn hơn 1, rõ nhất trong năm đầu. Dioxin chuyển từ rễ lên thân lá thì ít, hệ số chuyển vị (translocation factor, TF) nhỏ hơn 1 (Ngo và Nguyen, 2025).
Đất ở đây còn nhiễm kim loại nặng. Qua 40 tháng trên sáu ô 100 m², cadimi lên tới 26 mg/kg, kẽm 373 mg/kg, đồng 166 mg/kg, vượt ngưỡng quốc gia và quốc tế. Cỏ giữ cadimi và kẽm ở rễ, với BAF cao nhất 3,15 và TF chỉ 0,008 đến 0,334; với asen, crôm, đồng, niken và chì thì hiệu quả hạn chế vì các chất này bám chặt trong đất (Nguyen và cộng sự, 2025).
Các bạn thấy gì qua ba kết quả này? Cỏ Vetiver làm tốt việc sống và giữ: phủ kín đất nhiễm nặng, chặn gió và nước mang đất đi, gom một phần chất độc vào rễ và để rất ít lên lá. Việc làm sạch dioxin khỏi đất thì chưa được chứng minh. Rễ và thân lá từ khu đất như vậy phải được kiểm nghiệm hoặc đem thải an toàn, không cho gia súc ăn (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật: trồng cỏ ở đâu?
Cỏ Vetiver có ích nhất ở chỗ thuốc đang di chuyển, và đóng vai lớp phủ giữ đất ở chỗ thuốc đã nằm lại.
Trên ruộng đang canh tác, đặt hàng cỏ theo đường đồng mức trên ruộng dốc, và đặt hàng hoặc dải cỏ chặn ngang chỗ nước tháo ra mương, quanh bờ ao, bờ kênh nhận nước từ ruộng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 89). Với ao, hồ có mực nước lên xuống, các hàng trên cao chặn thuốc theo nước chảy tràn, các hàng thấp hơn giữ bùn và đạm lân (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 28). Cách bố trí hàng trên ruộng dốc có ở bài chống xói mòn đất nông nghiệp, và vị trí hàng trên bờ ao có ở bài gia cố bờ ao nuôi.

Hàng cỏ chặn thuốc mà chết vì thuốc thì mất tác dụng. Thuốc trừ cỏ gốc glyphosate giết cỏ Vetiver, nên khi phun cho ruộng phải giữ cách hàng cỏ ít nhất 2 m (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 4).
Ở điểm nóng tồn lưu như kho thuốc cũ hay đất nhiễm dioxin, biện pháp xử lý chính do cơ quan chuyên môn quyết định theo kết quả quan trắc và QCVN 03:2023. Cỏ Vetiver ở đây là lớp phủ giữ đất, chặn xói mòn mang chất độc ra ngoài và gom một phần chất độc vào rễ. Đi kèm phải có ba việc: quan trắc đất định kỳ, không cho gia súc ăn cỏ, và không dùng thân lá làm phân bón cho cây lương thực.
Theo kinh nghiệm của OlaFarm, khách hỏi cỏ cho đất nhiễm thuốc thường mong một câu trả lời “cỏ hút được bao nhiêu phần trăm”. Câu trả lời trung thực là phần trăm ấy nhỏ hơn họ nghĩ, còn giá trị lớn hơn nằm ở việc chặn thuốc khỏi lan ra. OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các ruộng, mương nông nghiệp trồng hàng cỏ chặn nước chảy tràn.
Nếu bạn đang có ruộng phun thuốc nhiều năm, ao, mương nhận nước từ ruộng, hoặc một khu đất cần phủ xanh để giữ chất độc tại chỗ, OlaFarm sẵn lòng cùng bạn xem xét vị trí đặt hàng cỏ, dạng giống và số lượng phù hợp. Bạn có thể xem trước các dòng giống cùng quy cách tại trang giống cỏ Vetiver cho dự án xử lý ô nhiễm, rồi gửi sơ đồ khu đất và kết quả quan trắc nếu có cho chúng tôi qua trang liên hệ hoặc yêu cầu báo giá.
Tóm lại, xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật bằng cỏ Vetiver mạnh ở việc chặn và giữ, yếu ở việc làm sạch. Với atrazine, cỏ chỉ đẩy nhanh thêm khoảng một phần mười lượng thuốc tự mất đi trong 30 ngày; với dioxin ở Biên Hoà, cỏ sống tốt và giữ chất độc ở rễ nhưng chưa có bằng chứng phân huỷ. Nên đo đất theo QCVN 03:2023 trước, đặt hàng cỏ ở chỗ thuốc đang trôi đi, và coi cỏ là một lớp trong phương án xử lý, đi cùng các biện pháp khác.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng rau nhà tôi phun thuốc nhiều năm, trồng cỏ Vetiver có xử lý đất ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật được không?
Cỏ giúp được hai việc: chặn đất mang thuốc trôi xuống mương, ao, và đẩy nhanh phần nào việc phân giải thuốc quanh rễ. Với atrazine, phần đẩy nhanh thêm chỉ khoảng 9 điểm phần trăm sau 30 ngày (Zhang và cộng sự, 2023). Nên lấy mẫu đất đo dư lượng trước, đối chiếu ngưỡng của QCVN 03:2023, rồi mới quyết có cần xử lý không.
Đất nhiễm dioxin trồng cỏ Vetiver có sạch dioxin không?
Chưa có bằng chứng như vậy. Ở sân bay Biên Hoà, cỏ sống tốt và giữ dioxin chủ yếu ở rễ, lên thân lá rất ít (Ngo và Nguyen, 2025). Đó là giữ chất độc tại chỗ, không phải làm sạch đất.
Lá cỏ Vetiver trồng trên đất nhiễm thuốc có cắt cho bò ăn được không?
Không nên. Trên ruộng bắp cải ở Thái Lan, lá cỏ đã hút ba loại thuốc trừ sâu, trừ cỏ vào thân lá (TVNI, 2002, tr. 289), và ở đất nhiễm nặng thì sinh khối phải được kiểm nghiệm hoặc thải an toàn. Lá chỉ dùng cho gia súc khi cỏ mọc trên đất sạch.
Tôi có phun thuốc trừ cỏ quanh hàng cỏ Vetiver được không?
Không nên phun sát hàng. Thuốc gốc glyphosate giết cỏ Vetiver, nên khi phun phải giữ cách hàng cỏ ít nhất 2 m (TVNI, Forage Management v2.5, 2026, tr. 4). Cỏ dại trong hàng nên làm bằng tay hoặc bằng cuốc.
Trồng cỏ Vetiver bao lâu thì thấy tác dụng trên đất nhiễm thuốc?
Ở Biên Hoà, cỏ bén rễ và phủ được đất nhiễm dioxin sau khoảng bốn tháng (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 25), và tích tụ dioxin ở rễ mạnh nhất trong năm đầu. Việc chặn đất mang thuốc trôi đi rõ dần khi hàng cỏ khép kín.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Tài nguyên và Môi trường (2023). QCVN 03:2023/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất, ban hành kèm Thông tư 01/2023/TT-BTNMT ngày 13/3/2023.
- Ngo, T. T. H. và Nguyen, T. T. T. (2025). Assessing the bioaccumulation and translocation potential of vetiver grass for dioxins phytoremediation in Bien Hoa airbase, Viet Nam. Vietnam Journal of Science and Technology, 63(4), 757–767. https://doi.org/10.15625/2525-2518/19478
- Nguyen, T. T. T., Dinh, H. V., Quach, T. D., Nguyen, Q. D., Duong, V.-H., Leermakers, M., Gao, Y. và Ngo, H. T. T. (2025). Application of vetiver grass phytoremediation for trace element removal in dioxin-contaminated soils at Bien Hoa Airbase, Vietnam. International Journal of Phytoremediation, 27(11), 1541–1550. https://doi.org/10.1080/15226514.2025.2509024
- OlaFarm (2026). TCCS 76:2026/HBVN Giống cỏ Vetiver HB06 — Tiêu chuẩn cơ sở. Tiêu chuẩn cơ sở tự công bố.
- The Vetiver Network International (2002). TVNI Newsletters 1990–2002. The Vetiver Network International.
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver as forage and its management (Forage Management of Vetiver Grass), v2.5, tháng 7/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Water margins and watercourse banks (DS-WATER-MARGINS), v2, ngày 30/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P. và Lưu Thái Danh (2015). The Vetiver System for Improving Water Quality: Prevention and Treatment of Contaminated Water and Land (ấn bản 2). The Vetiver Network International.
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
- Zhang, F., Peng, J., Rong, Y., Sun, S. và Zheng, Y. (2023). Removal of atrazine from submerged soil using vetiver grass (Chrysopogon zizanioides L.). International Journal of Phytoremediation, 25(5), 670–678. https://doi.org/10.1080/15226514.2022.2103091
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




