Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh: bốn nhóm cây và chỗ dùng cỏ Vetiver

Xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh: bốn nhóm cây và chỗ dùng cỏ Vetiver

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 31/10/2026Đọc 10 phútChuyên mục Xử lý ô nhiễm đất, nước

Tóm tắt

Xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh là dùng các loài cây sống trong hoặc trên mặt nước để hút đạm, lân và làm giá thể cho vi sinh vật phân huỷ chất bẩn trong ao, hồ, kênh chứa nước thải. Mỗi nhóm cây làm sạch nước và hỏng theo một cách riêng. Bài viết này trình bày bốn nhóm thực vật thủy sinh, ưu và nhược điểm của từng nhóm khi xử lý nước thải, và giải thích lý do vì sao cỏ Vetiver, dù là cây cạn, có thể giúp việc này khi trồng trên bè nổi.

Mặt cắt ao xử lý nước thải với bốn nhóm thực vật thủy sinh: sậy và cỏ nến mọc nhô ven bờ, súng có lá nổi và rễ bám đáy, rong chìm hẳn dưới nước, lục bình và bèo trôi nổi trên mặt, cùng một bè nổi trồng cỏ Vetiver có rèm rễ dài treo trong nước
Mặt cắt ao xử lý nước thải với bốn nhóm thực vật thủy sinh: mỗi nhóm đặt rễ ở một tầng nước khác nhau.

Ao chứa nước thải của bạn đang xanh rêu, bốc mùi, và ai đó khuyên thả lục bình cho nước trong lại? Lục bình, bèo, sậy, cỏ nến khác nhau ở chỗ nào khi đem xử lý nước thải? Vì sao có ao thả cây xuống rồi cây chết, nước còn bẩn hơn?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn phân biệt bốn nhóm thực vật thủy sinh theo cách chúng sống trong nước, vì chính cách sống ấy quyết định cây làm sạch được gì và đòi hỏi bạn phải chăm thế nào.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn biết khi nào nên dùng cây thủy sinh sẵn có ở địa phương, và khi nào nên trồng cỏ Vetiver trên bè nổi.

Nội dung bài

Xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh diễn ra thế nào?

Thực vật thủy sinh (aquatic macrophytes) là những loài cây bậc cao, nhìn được bằng mắt thường, sống cả đời hoặc phần lớn đời trong nước hay đất ngập nước. Khi đặt vào ao nước thải, chúng làm sạch nước theo ba đường.

Đường thứ nhất là hút: rễ lấy đạm, lân và một phần kim loại để lớn, rồi giữ chúng trong thân lá. Đường thứ hai là làm chỗ bám cho vi sinh vật. Rễ dày đặc dưới nước có diện tích bề mặt rất lớn, nên vi khuẩn bám vào và phát triển thành lớp màng, chính lớp màng này phân huỷ chất hữu cơ (Ngô Thuỵ Diễm Trang và cộng sự, 2023, tr. 2). Đường thứ ba là che: tán lá trên mặt nước chặn ánh nắng và tranh dinh dưỡng với tảo, nên nước bớt xanh.

Cả ba đường đều cần một điều kiện chung: cây phải sống và lớn được trong chính nước thải ấy.

Vậy cây nào sống được ở đâu? Người làm nghề chia thực vật thủy sinh thành bốn nhóm theo vị trí của rễ và lá so với mặt nước. Biết cây thuộc nhóm nào là biết gần hết điểm mạnh và điểm yếu của nó.

Ưu nhược điểm của từng nhóm thực vật thủy sinh

Bốn nhóm thực vật thủy sinh khác nhau ở một chỗ: rễ của chúng nằm ở đâu.

NhómVí dụ quen thuộcRễ nằm ở đâuMạnh ởPhải tính trước
Trôi nổi tự dolục bình, bèo cái, bèo tấmtreo trong nước, không bám đáylớn rất nhanh, hút đạm lân mạnh ở nước loãngphải vớt thường xuyên; chết ở nước thải đậm; dễ tràn ra kênh rạch
Lá nổi, rễ bám đáysúng, sencắm trong bùn đáyche mặt nước, hạn chế tảocần nước nông, ít hút từ cột nước
Chìm hẳnrong đuôi chó, rong mái chèotrong bùn, thân lá dưới nướcthêm ô-xy cho nước khi đủ sángkhông sống nổi trong nước đục, nhiều cặn
Nhô khỏi mặt nướcsậy, cỏ nến, thủy trúc, cóitrong đất ngập hoặc trên bèbền, sống quanh năm, rễ sâusậy lan bằng thân rễ; cần nền đất hoặc bè đỡ

Nhóm trôi nổi được dùng nhiều nhất vì dễ kiếm và lớn nhanh. Nhưng chính tốc độ lớn đó buộc bạn phải vớt sinh khối ra khỏi hệ một cách an toàn và đều đặn, nếu không cây già sẽ chết, chìm xuống và trả lại phần chất bẩn vừa hút (Sayanthan và cộng sự, 2024). Ao thả lục bình mà không ai vớt thì sau vài tháng thường bẩn trở lại.

Nhóm trôi nổi còn có một điểm yếu thứ hai là ngưỡng chịu ô nhiễm thấp. Trong một thí nghiệm ở Cần Thơ, lục bình trồng thủy canh trong nước thải chăn nuôi heo có BOD 245,8 mg/L chết sau 8 ngày; cùng nước ấy, cỏ Vetiver vẫn phát triển (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 77). Thử trong nước rỉ rác cũng cho kết quả tương tự: lục bình chết, cỏ Vetiver lớn tốt (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 78).

Nhóm lá nổi và nhóm chìm hợp với hồ cảnh quan, hồ điều hoà có nước tương đối trong hơn là ao nước thải. Rong chìm cần ánh sáng xuyên xuống; nước thải đục, nhiều cặn thì rong không quang hợp được.

Nhóm nhô khỏi mặt nước là xương sống của bãi lọc trồng cây và bè nổi. Hướng dẫn thiết kế bè nổi của Đại học Cần Thơ chọn đúng nhóm này, các loài có thân mọc vượt lên khỏi mặt nước, để trồng trên bè (Ngô Thuỵ Diễm Trang và cộng sự, 2023, tr. 6). Muốn so chi tiết từng loài trong nhóm này, bạn xem thêm bài xử lý ô nhiễm nước bằng thực vật.

Cỏ Vetiver là cây cạn, vì sao dùng được để xử lý nước thải?

Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, rễ chùm đâm thẳng xuống, vốn được trồng trên cạn để giữ đất. Nó không phải thực vật thủy sinh. Nhưng khi cấy lên bè nổi, cỏ sống như một cây thuộc nhóm nhô khỏi mặt nước: thân lá ở trên, bộ rễ thả dài trong nước.

Bộ rễ ấy là lý do chính. Trên bè, rễ cỏ Vetiver dài khoảng 18 đến 45 cm sau 90 ngày, và 1 đến 2 m sau 6 đến 12 tháng (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 10). Một tấm rèm rễ dài như vậy cho vi sinh vật nhiều chỗ bám hơn hẳn rễ bèo chỉ vài chục phân.

Lý do thứ hai là sức chịu. Cỏ chịu được pH từ 4 đến 9, amoni tới khoảng 50 mg/L và nitrat tới khoảng 200 mg/L (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 7), tức là sống được ở những ao mà lục bình đã chết.

Lý do thứ ba là không lan. Dòng cỏ Vetiver dùng cho môi trường không kết hạt, không có thân bò và thân rễ, nên không tự tràn ra kênh rạch như lục bình (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 35).

Các dãy bè nổi trồng cỏ Vetiver trên hồ xử lý nước thải lót bạt đen của một nhà máy, công nhân lội nước kéo bè, cách trồng cây cạn trên bè để xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh
Các dãy bè cỏ Vetiver trên hồ xử lý nước thải của một nhà máy lọc hoá dầu ở Thanh Hoá.

Nhưng cỏ Vetiver cũng có giới hạn rõ ràng. Cỏ cần nắng, nên không đặt bè dưới bóng cây hay mái che. Nước sâu dưới 0,8 m thì rèm rễ không phát triển hết, và dòng chảy nhanh hơn khoảng 0,3 m/s xuyên qua bè sẽ làm giảm hiệu quả (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 7). Với nước COD trên khoảng 1.600 mg/L, nước phải được lắng hoặc xử lý kỵ khí trước khi tới bè (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 7).

Chọn thực vật thủy sinh nào cho ao nước thải của bạn?

Câu hỏi đầu tiên là nước thải của bạn đậm hay loãng, không phải loài nào nổi tiếng hơn.

Nếu nước loãng, ví dụ nước hồ cảnh quan hay mương nhận nước mưa có chút phân bón, cây trôi nổi và cây lá nổi địa phương thường đủ dùng, miễn là có người vớt đều. Nếu nước đậm hơn, có mùi, nhiều amoni như nước sau hầm biogas hay hồ nhận nước thải nhà máy, nên dùng nhóm nhô khỏi mặt nước, trên nền đất hoặc trên bè. Cỏ Vetiver nằm ở nhóm này.

Hướng dẫn thiết kế bè nổi của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI) khuyến nghị với ao nhỏ phủ bè khoảng 10 đến 20% mặt nước, mật độ 16 đến 25 cây mỗi mét vuông (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 10). Nước thải “khó”, tức amoni trên khoảng 20 mg/L, nước rỉ rác, nước thải công nghiệp hay nước lợ, nên dùng cây bầu ươm trước khoảng ba tháng thay cho tép rễ trần (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 3).

Các bạn thử tính với chúng tôi một ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn: một ao nước thải 2.000 m² muốn phủ 10% mặt nước bằng bè cỏ Vetiver.

Diện tích bè = Diện tích ao × Tỷ lệ phủ

Trong đó diện tích ao tính bằng mét vuông và tỷ lệ phủ là phần mặt nước có bè. Ta có 2.000 × 0,10 = 200 m² bè. Với 16 đến 25 lỗ cấy mỗi mét vuông, cần khoảng 3.200 đến 5.000 lỗ cấy; mỗi lỗ từ 1 đến 5 tép theo kinh nghiệm của OlaFarm thì lượng giống vào khoảng 3.200 đến 25.000 tép. Nếu nước thuộc loại “khó”, phần lớn số đó nên là cây bầu đã ươm sẵn.

Trên một hồ xử lý nước thải nhà máy ở Thanh Hoá, OlaFarm cung cấp giống để cỏ Vetiver và thủy trúc được trồng trên các bè liền nhau, nhằm so khả năng thích nghi của hai loài trong cùng một nguồn nước; câu chuyện bè được kể ở bài dự án bè cỏ Vetiver tại Thanh Hoá.

Cách làm đó cũng là lời khuyên của chúng tôi: thử vài loài ngay trên nước thải thật trước khi làm đại trà. Với bậc cỏ trong hệ xử lý nước thải, chúng tôi khuyên dùng dòng HB06, dòng OlaFarm tuyển chọn trong nước, có tiêu chuẩn cơ sở riêng, vì dòng này chịu được biên độ pH rộng và chịu ngập.

Ruộng cỏ Vetiver xanh tại vườn giống của OlaFarm với lối đi đất cát bên phải, ruộng lúa xung quanh và hàng dừa phía chân trời
Ruộng cỏ Vetiver tại vườn giống của OlaFarm, nơi tép giống cho các công trình xử lý nước được khai thác.

Nếu bạn đang có một ao, hồ nước thải và muốn thử xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh hay bằng bè cỏ Vetiver, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem diện tích, độ sâu, kết quả phân tích nước và nguồn nước chảy vào, để đề xuất tỷ lệ phủ bè, dạng giống và số lượng phù hợp. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ, hoặc gửi yêu cầu báo giá.

Tóm lại, xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh hiệu quả hay không phụ thuộc trước hết vào việc chọn đúng nhóm cây cho độ đậm của nước. Cây trôi nổi như lục bình hợp nước loãng và đòi vớt thường xuyên; cây lá nổi và cây chìm hợp nước trong; cây nhô khỏi mặt nước, trong đó có cỏ Vetiver trồng trên bè, hợp với ao nước thải đậm hơn. Dù chọn nhóm nào, bạn vẫn nên thử trên nước thải thật trước khi làm đại trà.

Câu hỏi thường gặp

Ao nước thải của tôi đang có lục bình, có nên bỏ hết để trồng cỏ Vetiver không?

Không nhất thiết. Nếu lục bình đang sống khoẻ và có người vớt đều, nó vẫn đang làm việc. Nên đo thêm BOD và amoni của nước: lục bình từng chết sau 8 ngày ở nước thải heo có BOD 245,8 mg/L (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 77). Nếu nước đậm cỡ đó hoặc lục bình hay chết từng mảng, bè cỏ Vetiver là lựa chọn bền hơn.

Xử lý nước thải bằng thực vật thủy sinh có đưa nước tới quy chuẩn xả thải được không?

Thường thì một mình cây không đủ. Thực vật thủy sinh làm tốt nhất ở bậc hoàn thiện, sau các bể lắng và bể xử lý sinh học. Với nước COD trên khoảng 1.600 mg/L, cần xử lý trước rồi nước mới tới bè (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 7). Kết quả cuối cùng phải kiểm bằng mẫu nước ở cửa ra.

Bè cỏ Vetiver nên phủ bao nhiêu phần mặt ao?

Với ao nhỏ, hướng dẫn của TVNI khuyến nghị khoảng 10 đến 20% mặt nước, hoặc chỉ 1 đến 5% nếu dồn bè ở ngay cửa nước vào (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 10). Không nên phủ quá 50% mặt nước.

Cỏ Vetiver trồng trên bè có lan ra kênh rạch như lục bình không?

Không. Dòng cỏ Vetiver dùng cho môi trường không kết hạt, không có thân bò và thân rễ, nên không tự lan sang chỗ khác (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 35). Cỏ chỉ ở đúng chỗ bạn cấy.

Tài liệu tham khảo

  • Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
  • Ngô Thuỵ Diễm Trang, Võ Thị Phương Thảo, Nguyễn Châu Thanh Tùng, Nguyễn Phương Thịnh, Downes, N. K., Pachova, N. và Jegatheesan, V. (2023). Hướng dẫn thiết kế đất ngập nước nổi xử lý nước — Quan điểm của Việt Nam. Trường Đại học Cần Thơ.
  • Sayanthan, S., Hasan, H. A. và Abdullah, S. R. S. (2024). Floating aquatic macrophytes in wastewater treatment: Toward a circular economy. Water, 16(6), 870. https://doi.org/10.3390/w16060870
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • Truong, P. và Lưu Thái Danh (2015). The Vetiver System for Improving Water Quality: Prevention and Treatment of Contaminated Water and Land (ấn bản 2). The Vetiver Network International.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *