Trang chủ › Cải tạo đất › Cải tạo đất đồi sỏi đá: vì sao đất trơ sỏi, đá ong và cách trồng lại cây

Cải tạo đất đồi sỏi đá: vì sao đất trơ sỏi, đá ong và cách trồng lại cây

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 30/10/2026Đọc 10 phútChuyên mục Cải tạo đất

Tóm tắt

Cải tạo đất đồi sỏi đá là giữ lại và bồi dày lớp đất mặt trên những sườn đồi đã bị xói mất đất, lộ sỏi sạn, kết von hay đá ong, để cây trồng có chỗ bám rễ trở lại. Điều tra năm 2019 ghi nhận hơn 3 triệu ha đất bị xói mòn mạnh, hai phần ba ở Trung du và miền núi phía Bắc. Bài viết này trình bày vì sao đất đồi trơ sỏi và hoá đá ong, cách cải tạo đất đồi sỏi đá theo thứ tự, và lý do vì sao hàng cỏ Vetiver có thể giữ đất trên nền sỏi đá.

Sườn đá dăm dốc lẫn nhiều hòn đá lớn được trồng kín cỏ Vetiver thành từng hàng dày, lá vừa cắt ngắn còn màu rơm, vách đá xám phân lớp phía sau
Sườn đá dăm dốc được trồng kín cỏ Vetiver thành từng hàng, lá vừa cắt ngắn còn màu rơm.

Vì sao quả đồi ngày trước trồng sắn, trồng chè được mà nay chỉ còn sỏi và những tảng đá ong nâu đỏ? Đất đồi sỏi đá có trồng lại cây được không, và nên bắt đầu từ đâu để mỗi mùa mưa không mất thêm?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu đất đồi trở thành sỏi đá, đá ong như thế nào, vì sao không nên cày phơi lớp đá ong, và thứ tự các việc cải tạo đất đồi sỏi đá.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn biết hàng cỏ Vetiver làm được gì trên nền sỏi đá, đá ong, và những gì cần tính trước khi trồng.

Nội dung bài

Vì sao đất đồi trơ sỏi đá và hoá đá ong?

Đất đồi trơ sỏi đá vì lớp đất mặt mịn đã bị nước mưa mang đi, còn lại phần thô nặng hơn: sỏi, sạn và những hạt kết von. Quá trình thường bắt đầu từ việc mất lớp phủ thực vật, kéo theo xói mòn, rửa trôi, kết von, đá ong hoá, giảm chất hữu cơ và khô hạn; đất trống đồi núi trọc là kết quả tổng hợp của các quá trình ấy (Hán Thị Ngân, 2023, tr. 67).

Quy mô của vấn đề không nhỏ. Điều tra đất đai năm 2019 ghi nhận 3,088 triệu ha đất bị xói mòn mạnh, riêng Trung du và miền núi phía Bắc chiếm 2,064 triệu ha. Đất bị kết von, đá ong hoá có khoảng 1,16 triệu ha ở ba mức, gần một nửa nằm ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung (Quyết định 1432/QĐ-BTNMT, trích trong Hán Thị Ngân, 2023, tr. 68). Ở Ninh Thuận, riêng đất hoang mạc đá đã lên tới 21.468 ha vào năm 2004 (Lê Sâm và Nguyễn Đình Vượng, 2008, tr. 46).

Đá ong (laterite) hình thành thế nào? Ở vùng có mùa mưa và mùa khô rõ rệt, nước mang sắt và nhôm xuống, rồi trong mùa khô các ô-xít sắt, nhôm tích tụ lại thành những đốm, những viên kết von. Khi lớp đất phủ bên trên bị xói đi, tầng giàu sắt ấy lộ ra nắng gió.

Mặt cắt một sườn đồi dốc đã mất gần hết tầng đất mặt, trên cùng là lớp đất mỏng lẫn sỏi sạn, bên dưới là lớp kết von và đá ong màu nâu đỏ có nhiều lỗ rỗng, dưới cùng là đá mẹ đang phong hoá, rãnh xói trên mặt dốc
Mặt cắt sườn đồi lộ sỏi sạn và lớp đá ong: phần đất mịn đã trôi đi, phần thô nặng còn lại.

Hệ quả cho người trồng là tầng mặt còn lại rất mỏng, giữ nước kém, nghèo dinh dưỡng, và rễ cây gặp lớp cứng ngay dưới. Các bạn có thể nhận ra qua ba dấu hiệu: sỏi sạn nổi trên mặt sau mỗi trận mưa, rễ cây lộ ra ở gốc, và cuốc xuống chừng một gang tay đã gặp lớp sạn sắt nâu đỏ.

Vì sao không nên cày lật, phơi lớp đá ong ra nắng?

Lớp đá ong còn mềm sẽ cứng lại vĩnh viễn nếu bị phơi khô rồi ướt nhiều lần, nên việc đầu tiên là giữ nó dưới một lớp đất hay lớp phủ. Theo hệ phân loại đất quốc tế, tầng đá ong non (plinthic horizon) có thể biến đổi không hồi phục thành một tầng cứng liền khối sau nhiều lần khô và ướt (IUSS Working Group WRB, 2022, tr. 62).

Điều này đổi hẳn cách làm đất trên đồi.

Cày lật sâu để “phá” lớp đá ong non thường làm nó lộ ra và cứng thêm, chứ không làm đất tốt lên. Một khi đã thành đá ong cứng thì không có cách nào làm nó mềm lại với chi phí hợp lý; người ta chỉ trồng được ở phần đất bên trên, trong hố đào xuyên qua, hoặc đắp thêm đất lên.

Vì vậy, trên đồi có đá ong, bạn nên làm đất tối thiểu, giữ mặt đất luôn có cây hay lớp phủ, và chỉ đào cục bộ ở chỗ trồng cây.

Cải tạo đất đồi sỏi đá theo thứ tự nào?

Cải tạo đất đồi sỏi đá đi theo bốn việc, việc trước giữ cho việc sau không mất trắng: giữ phần đất còn lại, tạo chỗ cho rễ cây, che phủ mặt đất, rồi mới chọn cây trồng chính.

ViệcLàm thế nào trên đồi sỏi đáVì sao
Giữ phần đất còn lạihàng cỏ hoặc hàng cây trồng dày theo đường đồng mức; không làm cỏ sạch trơ đấtmỗi mùa mưa còn mất thêm đất mặt
Tạo chỗ cho rễhố trồng rộng, đào xuyên lớp sạn, lấp bằng đất mặt trộn phân hữu cơtầng mặt quá mỏng cho rễ cây lâu năm
Che phủ mặt đấtphủ gốc bằng lá, rơm; trồng cây phủ đất, cây họ đậugiữ ẩm, giữ đá ong non không bị phơi khô
Chọn cây theo giai đoạncây chịu đất nghèo đi trước, cây trồng chính vào sauđất cần vài năm mới đủ dày

Giữ phần đất còn lại. Trên sườn dốc, hàng cỏ hay hàng cây trồng theo đường đồng mức làm dòng chảy chậm lại và để bùn đất lắng ngay trước hàng. Hai đầu mỗi hàng nên uốn ngược lên dốc để nước không vòng qua đầu hàng mà xói (Ngân hàng Thế giới, 1993, tr. 14).

Tạo chỗ cho rễ. Ví dụ với cây ăn quả, cà phê hay cây rừng, hố trồng rộng và sâu, đào xuyên lớp sạn, được lấp lại bằng đất mặt gom từ quanh hố trộn với phân chuồng hoai. Hố tốt là thứ quyết định cây có qua được mùa khô đầu tiên hay không.

Che phủ và chọn cây. Mặt đất sỏi đá rất nóng khi nắng, nên lớp phủ quanh gốc và cây phủ đất giữ ẩm và giữ cho tầng đá ong non không bị phơi khô. Giai đoạn đầu nên ưu tiên những cây chịu được đất nghèo; trên đất đá ong, một hướng được đề xuất là ghép cỏ Vetiver làm cây đi trước với cây họ đậu chịu đá ong như keo tai tượng (Acacia mangium) đi sau (TVNI, 2002, tr. 327).

Các bạn có thể thấy thứ tự này không có gì lạ. Cái hay bị bỏ qua là bước thứ nhất: trồng cây trồng chính khi đất vẫn đang trôi.

Hàng cỏ Vetiver giữ đất trên nền sỏi đá, đá ong ra sao?

Hàng cỏ Vetiver giữ được đất trên đồi sỏi đá vì bộ rễ của nó đâm xuyên được những nền đất rất cứng, và vì hàng cỏ khép kín giữ bùn đất lại thành bậc theo thời gian.

Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi dày, rễ chùm đâm thẳng xuống, và các dòng giống trồng làm công trình không kết hạt nên không lan ra ruộng. Ở Thái Lan, cỏ 7 tháng tuổi trồng trên nền đá ong rời và cứng đã có rễ dài 3,10 m, và cỏ sống được cả trên đất đá ong lẫn trong khe giữa các tảng đá ở mái đường (TVNI, 2002, tr. 181). Có nơi cỏ bám tốt trên lớp đất chỉ dày khoảng 5 mm phủ trên khối đá ong, rễ đâm vào và xuyên qua lớp đá ong (TVNI, 2002, tr. 449).

Mặt cắt sườn đồi trong quá trình cải tạo đất đồi sỏi đá, các hàng cỏ Vetiver theo đường đồng mức giữ đất bồi thành bậc phía trên mỗi hàng, giữa các hàng là hố trồng cây ăn quả lấp đất mặt trộn phân hữu cơ, lá cỏ cắt phủ quanh gốc cây, rễ cỏ đâm xuống xuyên lớp sạn
Mặt cắt sườn đồi sỏi đá cải tạo bằng hàng cỏ Vetiver: hàng cỏ giữ đất, hố trồng nuôi rễ cây chính.

Ở một dự án phục hồi đất thoái hoá tại Ratchaburi, Thái Lan, hàng cỏ trồng theo đường đồng mức trên sườn đá ong cứng, khô và trơ trụi đã giảm xói mòn, cho nước ngấm vào đất và tăng độ ẩm; mặt đất vàng trơ trọi dần được cây xanh phủ lại (TVNI, 2002, tr. 182).

Theo thời gian, bùn đất bị giữ lại trước hàng, cỏ mọc vươn lên qua lớp bùn, và sườn dốc thoải dần thành những bậc thang tự nhiên (Ngân hàng Thế giới, 1993, tr. 10). Ở miền Bắc Việt Nam, đất cũng được giữ lại sau hàng cỏ và độ dốc giảm dần nhờ các bậc thang tự nhiên ấy (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 52).

Có ba điều bạn nên tính trước. Trên nền đất quá cứng, có nơi phải dùng xà beng mới đào được hốc trồng, và dù đã bón phân, cỏ vẫn lớn chậm suốt khoảng năm đầu rồi mới đạt mức sinh trưởng chấp nhận được (TVNI, 2002, tr. 430). Trên đất đá ong nghèo, bón urê làm số nhánh tăng trung bình 90%, nhưng ngừng bón thì tốc độ sinh trưởng quay về như cỏ không bón (TVNI, 2002, tr. 510). Và khi cây ăn quả hay cây rừng đã khép tán, cỏ Vetiver không chịu bóng sẽ thưa dần; đó là lúc cỏ đã làm xong vai trò đi trước (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 60).

Trồng cỏ Vetiver trên đất đồi sỏi đá cần chuẩn bị gì?

Trên đồi sỏi đá, hàng cỏ bén rễ được hay không quyết định ở hốc trồng và ở mấy tháng đầu.

Hốc trồng có đất. Nền sỏi đá không giữ được ẩm quanh rễ, nên mỗi hốc nên được đào sâu hơn bình thường và lấp lại bằng đất mặt trộn phân chuồng hoai. Ở chỗ quá cứng, dùng xà beng mở hốc là bình thường.

Trồng đầu mùa mưa và tưới năm đầu. Hai tuần đầu, nếu trời khô cần tưới hằng ngày; hai đến bốn tuần tiếp theo tưới cách ngày; sau đó hai lần mỗi tuần cho tới khi cỏ mọc tốt (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 66). Đất nghèo thì bón thêm NPK sau khi trồng (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 66).

Mật độ và dòng giống. Theo kinh nghiệm của OlaFarm, hàng cỏ giữ đất trên sườn đồi nên trồng dày như hàng chống xói mòn, cây cách cây 10 đến 20 cm, mỗi hốc 1 đến 5 tép tuỳ đất và khí hậu; khoảng cách giữa các hàng phụ thuộc độ dốc và cây trồng chính, nên chúng tôi tính riêng cho từng sườn đồi. Dòng giống OlaFarm khuyên dùng cho cải tạo đất là HB06, dòng tuyển chọn nội địa của OlaFarm, có tiêu chuẩn cơ sở riêng. Nhiều khách mua giống cải tạo đất của OlaFarm là chủ vườn cây ăn quả, cà phê, chè trên đất đồi.

Nếu bạn đang cần cải tạo đất đồi sỏi đá cho vườn cây hay một khu đồi trống, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem xét hiện trạng và đề xuất cách bố trí hàng cỏ, dòng giống, mật độ phù hợp với độ dốc. Bạn có thể xem trước các dòng giống cùng quy cách tại trang giống cỏ Vetiver cải tạo đất, rồi gửi ảnh sườn đồi, độ dốc ước chừng và diện tích qua trang liên hệ hoặc yêu cầu báo giá.

Tóm lại, đất đồi sỏi đá là đất đã mất phần mịn và giàu mùn nhất, nên cải tạo đất đồi sỏi đá là giữ phần đất còn lại trước, rồi mới tạo chỗ cho rễ, che phủ và chọn cây. Lớp đá ong non cần được giữ dưới đất và lớp phủ, vì phơi khô ướt nhiều lần là nó cứng lại vĩnh viễn. Hàng cỏ Vetiver bám được trên nền sỏi đá, đá ong và giữ bùn đất lại thành bậc theo năm tháng, với điều kiện năm đầu được chăm và được bón.

Câu hỏi thường gặp

Đồi nhà tôi toàn sỏi và đá ong, cải tạo đất đồi sỏi đá có trồng được cây ăn quả không?

Được, nếu cây được trồng vào hố đào xuyên lớp sạn và lấp bằng đất mặt trộn phân chuồng, và sườn đồi có hàng cỏ hay hàng cây giữ đất theo đường đồng mức. Cây ăn quả cần vài năm đầu được tưới và phủ gốc. Trên đồi dốc mất nhiều đất, nên để hàng giữ đất đi trước một mùa mưa rồi mới trồng cây chính.

Tôi có nên thuê máy cày sâu để phá lớp đá ong không?

Không nên. Lớp đá ong non bị cày lật, phơi khô rồi ướt nhiều lần sẽ cứng lại thành tầng liền khối và không trở lại (IUSS Working Group WRB, 2022, tr. 62). Cách làm phù hợp hơn là làm đất tối thiểu, đào hố cục bộ ở chỗ trồng cây và giữ mặt đất luôn có lớp phủ.

Rễ cỏ Vetiver có xuyên được đá ong cứng không?

Rễ cỏ xuyên được nền đá ong rời và đá ong còn khe nứt: ở Thái Lan, cỏ 7 tháng tuổi trên nền đá ong đã có rễ dài 3,10 m (TVNI, 2002, tr. 181). Với khối đá ong cứng liền, cỏ cần một lớp đất mỏng bên trên và hốc trồng có đất; rễ sẽ tìm theo các khe để đi xuống.

Tôi phải chờ bao lâu thì sườn đồi sỏi đá có lại lớp đất dày hơn?

Lớp đất bồi trước hàng cỏ dày lên dần qua từng mùa mưa, và bậc thang tự nhiên thành hình sau nhiều năm (Ngân hàng Thế giới, 1993, tr. 10). Trên nền đất rất cứng, cỏ có thể lớn chậm cả năm đầu (TVNI, 2002, tr. 430), nên bạn nên tính kế hoạch theo năm chứ không theo vụ.

Tài liệu tham khảo

  • Hán Thị Ngân (2023). Thực trạng thoái hóa đất và cam kết quốc tế của Việt Nam. Tạp chí Môi trường, (5), 67–70. https://vjol.info.vn/index.php/vea/article/view/81714
  • IUSS Working Group WRB (2022). World Reference Base for Soil Resources. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps (ấn bản 4). International Union of Soil Sciences (IUSS), Vienna. https://wrb.isric.org/files/WRB_fourth_edition_2022-12-18.pdf
  • Lê Sâm và Nguyễn Đình Vượng (2008). Thực trạng hạn hán, hoang mạc hóa ở Ninh Thuận, nguyên nhân và giải pháp khắc phục. Trong Tuyển tập kết quả khoa học và công nghệ 2008 (tr. 45–52). Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam. https://www.siwrr.org.vn/docs/files/I.3-HanNinhThuan.pdf
  • Ngân hàng Thế giới (1993). Vetiver Grass: The Hedge Against Erosion (ấn bản 4). World Bank, Washington, D.C.
  • The Vetiver Network International (2002). TVNI Newsletters 1990–2002. The Vetiver Network International.
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
  • Truong, P., Van, T. T. và Pinners, E. (2008c). Vetiver System for Agriculture. The Vetiver Network International.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *