Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản: nghĩa vụ và cách làm
Cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản: nghĩa vụ và cách làm
Tóm tắt
Cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản là việc trả mặt bằng sau khai thác về trạng thái an toàn và dùng được, và luật giữ trước một khoản tiền ký quỹ cho tới khi việc đó xong. Khoản tiền ấy tính từ khối lượng từng hạng mục, nộp lần đầu 15 đến 25 phần trăm tuỳ tuổi mỏ. Bài viết này trình bày việc phải làm trên hiện trường, cách khoản tiền hình thành và được trả lại, và vì sao hạng mục trồng cây hay hỏng nhất.
Trên tấm ảnh đầu bài, bạn có nhìn ra chỗ nào là đất không? Không có chỗ nào cả. Sườn dốc là đá dăm đổ thải, phía trên là vách đá lộ vỉa than, và cỏ vẫn được trồng thành hàng ngang trên đó. Đây là hình dạng thật của việc cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác: làm cho cây sống được trên thứ đã thôi là đất.
OlaFarm cấp giống cho những hiện trường như thế, nên bài viết này sẽ giúp bạn nhìn công việc theo trình tự ngoài công trường chứ không theo trình tự các điều luật: mặt bằng sau khai thác phải trả về trạng thái nào, khoản tiền ký quỹ hình thành và quay lại ra sao, và vì sao hạng mục trồng cây là chỗ hay hỏng nhất trong cả phương án.
Nội dung bài
Cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản gồm việc gì
Nói gọn: đưa mặt bằng về trạng thái an toàn và dùng được, rồi phủ xanh trở lại.
Trên một mỏ đã khai thác, phần việc thường rơi vào bốn chỗ. Bãi thải đất đá phải hạ độ cao và cắt thành từng tầng cho khỏi trượt. Sườn tầng và bờ moong phải được giữ lại bằng lớp phủ. Moong khai thác phải xử lý theo phương án đã duyệt, lấp lại hoặc chuyển thành hồ. Và mặt bằng hoàn thổ phải trồng cây phủ xanh.
Nghĩa vụ này nằm trong Luật Bảo vệ môi trường 2020. Luật chia chủ mỏ thành ba nhóm: dự án làm mới, cơ sở cũ chưa có phương án hoặc nay thay đổi nội dung, và cơ sở đã duyệt phương án nhưng kinh phí không còn đủ. Nhóm nào cũng phải lập phương án cải tạo, phục hồi môi trường và phải ký quỹ.
Chỗ nhiều tài liệu trên mạng đang lạc hậu nằm ở phần thủ tục. Trước đây phương án có một cửa thẩm định riêng, quy định tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP. Ngày 18/5/2026, Chính phủ cho ngừng thực hiện thủ tục hành chính đó (Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP). Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn thi hành: hồ sơ đã nộp trước ngày ấy thì cơ quan dừng giải quyết, và chủ cơ sở tự thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường theo pháp luật hiện hành (Công văn 7046/BNNMT-MT).
Đọc kỹ thì thấy ranh giới. Cái được bỏ là một cửa thủ tục. Cái không đổi một chữ nào là trách nhiệm. Phương án vẫn phải có, chỉ là nó nằm bên trong báo cáo đánh giá tác động môi trường, bên trong hồ sơ xin giấy phép môi trường, hoặc bên trong đề án đóng cửa mỏ.
Nghị quyết còn nói rõ hơn thế. Cơ sở đang khai thác mà không có phương án thì vẫn bị xử phạt vi phạm hành chính về bảo vệ môi trường, rồi vẫn phải bổ sung phương án vào hồ sơ giấy phép môi trường, hoặc tích hợp vào đề án đóng cửa mỏ nếu mỏ đã tới giai đoạn ấy. Trường hợp không rơi vào hai đường đó thì phải ký quỹ theo quy định (Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP).
Một mốc nên ghi vào lịch: thay đổi này có hiệu lực đến hết ngày 28/2/2027. Đơn vị nào đang lên kế hoạch hồ sơ cho năm 2027 thì nên theo dõi văn bản thay thế, đừng coi hiện trạng là mặc định lâu dài.
Khoản tiền đang bị giữ, và lúc nào lấy lại được
Đây là phần khiến chủ mỏ quan tâm nhất, vì nó là tiền mặt nằm ngoài vòng quay của doanh nghiệp suốt tuổi đời giấy phép.
Số tiền ký quỹ không do ai áng chừng. Nó tính từ khối lượng các hạng mục đã được phê duyệt, áp định mức và đơn giá của địa phương (Nghị định 08/2022/NĐ-CP). Nói cách khác, mỗi dòng trong bảng khối lượng của bạn đều biến thành một dòng tiền.
Có một thay đổi đáng chú ý từ tháng 5/2026: chính Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh là nơi quy định định mức kinh tế và kỹ thuật về ký quỹ trên địa bàn (Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP). Hai mỏ cùng khối lượng nhưng nằm ở hai tỉnh vì thế có thể ra hai con số khác nhau, và định mức phải tra theo đúng tỉnh nơi khai thác.
Cách nộp chia làm hai phần: một khoản đầu tiên theo tuổi mỏ, phần còn lại chia đều cho các năm sau và cộng thêm trượt giá theo chỉ số giá tiêu dùng.
| Thời gian khai thác theo giấy phép | Ký quỹ lần đầu |
|---|---|
| Dưới 10 năm | 25% tổng số tiền ký quỹ |
| Từ 10 đến dưới 20 năm | 20% tổng số tiền ký quỹ |
| Từ 20 năm trở lên | 15% tổng số tiền ký quỹ |
Ví dụ, một mỏ có giấy phép 15 năm nộp lần đầu 20% tổng số tiền, phần còn lại rải đều cho các năm sau. Tiền nộp vào quỹ bảo vệ môi trường tại địa phương nơi khai thác, và chỉ quay lại sau khi có quyết định đóng cửa mỏ, trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày đó (Nghị định 08/2022/NĐ-CP).
Vậy ai soát bảng khối lượng ấy cho bạn? Trước ngày 18/5/2026 là một hội đồng ít nhất bảy người, trong đó ít nhất một phần ba là chuyên gia, và người đã tham gia lập phương án thì không được ngồi hội đồng thẩm định chính phương án đó (Nghị định 08/2022/NĐ-CP). Thứ họ soi kỹ nhất chính là cơ sở tính khối lượng và độ chính xác của dự toán.
Lớp soát ngoài ấy nay không còn. Bảng khối lượng vẫn sinh ra số tiền, nhưng không còn ai bắt lỗi giúp bạn trước khi con số đó thành nghĩa vụ tài chính kéo dài nhiều năm. Thủ tục nhẹ đi thì phần kỹ thuật nặng thêm.
Phần trồng cây, chỗ hay hỏng nhất trong phương án
Trồng cây là hạng mục dễ ghi cho có nhất khi viết hồ sơ, và dễ trượt nhất khi ra hiện trường.
Quy mô của nó lớn hơn nhiều người hình dung. Riêng Tập đoàn Công nghiệp Than và Khoáng sản Việt Nam đã trồng cây phủ xanh trên 2.400 ha bãi thải mỏ, và kế hoạch năm 2026 là trồng thêm khoảng 250 ha (Phạm Tăng, 2026).
Khó khăn nằm ở nền. Quay lại tấm ảnh đầu bài: đó là đá dăm, không phải đất trồng trọt. Nền kiểu này nghèo mùn, giữ nước kém, thường chua hoặc kiềm mạnh, và mặt bãi hấp nhiệt rất cao vào mùa nắng. Phần lớn loài cây trồng thẳng lên đó sẽ chết trong mùa đầu vì nền chưa đủ điều kiện cho chúng sống, dù kỹ thuật trồng vẫn đúng.
Vậy nên trồng gì trước? Câu trả lời của nghề là phục hồi thảm thực vật đi theo lứa chứ không đi một lần. Lứa đầu là cỏ và cây bụi chịu được nền xấu, giữ mặt bãi khỏi xói và bắt đầu tạo mùn. Lứa hai là cây phù trợ và cây họ đậu cải tạo đất. Lứa ba mới là cây gỗ lớn, thứ mà hồ sơ nào cũng vẽ ra ở trang cuối.
Thứ tự ba lứa đó không rút ngắn được.
Bỏ qua lứa đầu để trồng thẳng lứa ba là cách nhanh nhất để phải làm lại, và mất thêm một mùa mưa. Ảnh trên cho thấy cả ba lứa đứng cạnh nhau trên cùng một sườn, mỗi lứa ở một độ tuổi khác nhau.
Cỏ Vetiver thường được xếp vào lứa đầu vì nó chịu được nền mà cây khác không chịu nổi. Ngưỡng kim loại nặng trong đất mà loài này chịu được cao hơn cây cỏ thông thường nhiều lần: asen 100 đến 250 mg/kg so với 2,0 mg/kg, cadimi 20 đến 60 so với 1,5, và chì trên 1.500 (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 97).
Ngành than trong nước đã thử cách này từ sớm. Tại bãi thải Chính Bắc của một công ty than, sau khi hạ độ cao bãi thải và cắt các phân tầng cho ổn định, đơn vị trồng cỏ trên sườn các tầng và quanh chân bãi. Tổng diện tích theo dự án là 10,21 ha, đã trồng được 6,8 ha, tỷ lệ sống đạt khoảng 85% và sau chín tháng cây cao 1 đến 1,5 m (VUSTA, 2010).
Có một giới hạn nên biết trước khi ghi loài cỏ này vào phương án. Cỏ Vetiver không rút kim loại nặng ra khỏi đất theo nghĩa làm sạch. Phần lớn lượng kim loại được giữ lại quanh vùng rễ và cố định tại chỗ, tức là cơ chế thực vật xử lý ô nhiễm ở đây thiên về giữ tại chỗ hơn là bóc đi.
Bãi thải sau khi phủ xanh vì thế vẫn là bãi thải, chỉ khác ở chỗ nó không còn phát tán bụi và không còn trôi theo nước mưa. Loài cỏ này cũng không thay được lứa cây gỗ trong hồ sơ phục hồi. Ai bán cho bạn một loài cây duy nhất giải quyết trọn hạng mục phủ xanh thì nên hỏi lại.
Tóm lại, cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản vẫn là nghĩa vụ đầy đủ như trước; chỉ có cửa thủ tục thay đổi từ tháng 5/2026, và thay đổi ấy còn hiệu lực đến hết tháng 2/2027. Bảng khối lượng trong phương án sinh ra khoản tiền ký quỹ phải nộp suốt tuổi mỏ, và nay không còn hội đồng nào soát hộ. Riêng hạng mục phủ xanh thì chỉ chạy được nếu lứa cây đầu tiên sống được trên nền đá dăm.
Nếu bạn đang lập hoặc rà lại phần trồng cây trong một phương án cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản, OlaFarm có thể góp phần việc của mình: chọn dòng giống hợp với nền bãi thải, tính mật độ và số lượng cho từng diện tích, và cấp giống theo tiến độ mùa trồng. Hãy gửi cho chúng tôi ảnh hiện trạng và diện tích cần phủ để được tư vấn cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Cải tạo phục hồi môi trường trong khai thác khoáng sản là gì?
Là việc đưa khu vực đã khai thác về trạng thái an toàn và sử dụng được: hạ độ cao và cắt tầng bãi thải, giữ sườn tầng và bờ moong, xử lý moong khai thác, rồi phủ xanh trở lại. Đây là nghĩa vụ luật định của chủ dự án và chủ cơ sở khai thác khoáng sản, kèm nghĩa vụ ký quỹ bảo vệ môi trường (Luật Bảo vệ môi trường 2020).
Bỏ thủ tục thẩm định từ tháng 5/2026 thì tôi còn phải lập phương án nữa không?
Còn. Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP bỏ thủ tục thẩm định riêng, không bỏ nghĩa vụ. Hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường nói rõ chủ cơ sở tự thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường theo pháp luật hiện hành (Công văn 7046/BNNMT-MT). Phương án vẫn phải có, chỉ là nó đi trong báo cáo đánh giá tác động môi trường, hồ sơ giấy phép môi trường hoặc đề án đóng cửa mỏ.
Hồ sơ tôi nộp trước ngày 18/5/2026 thì xử lý thế nào?
Cơ quan có thẩm quyền dừng giải quyết thủ tục và có văn bản thông báo cho cơ sở, trong đó hướng dẫn thực hiện theo quy định. Nếu muốn, bạn có quyền yêu cầu hoàn trả hồ sơ đã nộp (Công văn 7046/BNNMT-MT).
Tiền ký quỹ tính thế nào và bao giờ được lấy lại?
Tính từ khối lượng các hạng mục đã được phê duyệt, áp định mức và đơn giá của địa phương. Lần đầu nộp 25% nếu mỏ khai thác dưới 10 năm, 20% nếu từ 10 đến dưới 20 năm, 15% nếu từ 20 năm trở lên; phần còn lại chia đều theo năm và cộng trượt giá. Tiền được hoàn trả trong 90 ngày kể từ khi có quyết định đóng cửa mỏ (Nghị định 08/2022/NĐ-CP).
Trên bãi thải mỏ nên trồng loài gì trước?
Nên bắt đầu bằng lứa cỏ và cây bụi chịu được nền đá dăm nghèo mùn, thay vì trồng thẳng cây gỗ lớn. Lứa này giữ mặt bãi khỏi xói, hạ nhiệt bề mặt và bắt đầu tạo mùn cho lứa sau. Cỏ Vetiver được dùng cho vai trò này ở nhiều nước và đã được thử trên bãi thải mỏ than trong nước, nhưng nó là lứa đầu chứ không thay thế cây gỗ trong hồ sơ phục hồi.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026). Công văn 7046/BNNMT-MT ngày 30/6/2026 về giải quyết thủ tục hành chính lĩnh vực môi trường theo Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP. https://luatvietnam.vn/hanh-chinh/cong-van-7046-bnnmt-mt-2026-giai-quyet-thu-tuc-hanh-chinh-moi-truong-theo-nghi-quyet-66-19-2026-nq-cp-439379-d6.html
- Chính phủ (2022). Nghị định 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. https://www.luatmoitruong.vn/nghi-dinh-08-2022-nd-cp
- Chính phủ (2026). Nghị quyết 66.19/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 về cắt giảm, phân quyền, đơn giản hoá thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. https://luatvietnam.vn/dat-dai/nghi-quyet-6619-2026-nq-cp-cat-giam-don-gian-hoa-thu-tuc-hanh-chinh-va-dieu-kien-kinh-doanh-435030-d1.html
- Phạm Tăng (2026, 28 tháng 2). TKV phát động Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ Xuân Bính Ngọ 2026. Báo Quảng Ninh điện tử. https://baoquangninh.vn/tkv-phat-dong-tet-trong-cay-doi-doi-nho-on-bac-ho-xuan-binh-ngo-2026-3397888.html
- Quốc hội (2020). Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14. https://www.luatmoitruong.vn/luat-bao-ve-moi-truong
- Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
- VUSTA (2010, 22 tháng 2). Kết quả bước đầu trong việc trồng cỏ vetiver tại bãi thải Chính Bắc Công ty cổ phần than Núi Béo – TKV. Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. https://vusta.vn/ket-qua-buoc-dau-trong-viec-trong-co-vetiver-tai-bai-thai-chinh-bac-cong-ty-co-phan-than-nui-beo-tkv-p72594.html
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.
Đọc tiếp
- → Giống cỏ Vetiver để xử lý ô nhiễm đất, nước và bảo vệ môi trường
- → Phytoremediation là gì? Cơ chế thực vật xử lý ô nhiễm
- → Cải tạo đất: nhận diện đất xấu và chọn đúng cách cải tạo
ThS. Phạm Thị Nhàn
Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học
Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →
