Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Xử lý nước thải thủy sản: nước ao nuôi tôm, cá và chỗ dùng cỏ Vetiver

Xử lý nước thải thủy sản: nước ao nuôi tôm, cá và chỗ dùng cỏ Vetiver

Tác giả ThS. Phạm Thị NhànCập nhật 31/10/2026Đọc 9 phútChuyên mục Xử lý ô nhiễm đất, nước

Tóm tắt

Xử lý nước thải thủy sản là hạ chất hữu cơ, đạm, lân, tảo và cặn trong nước thay ra từ ao nuôi tôm, cá trước khi xả ra kênh rạch hoặc cấp lại cho ao. Ở một trại nuôi tôm sú thâm canh tại Bạc Liêu, nước thải có COD 120 đến 148 mg/L, amoni 5,2 đến 6,9 mg/L và độ mặn 20 đến 25‰. Bài viết này trình bày đặc điểm nước thải thủy sản, cách xử lý bằng ao lắng và thực vật, và giải thích cỏ Vetiver có thể giúp ở những vị trí nào trong trại nuôi.

Hai khung đặt cạnh nhau, bên trái bờ ao nuôi tôm nước lợ có hàng cỏ Vetiver trồng trên mặt bờ và mái trên, chân bờ sát nước mặn là cây chịu mặn địa phương, bên phải ao nuôi cá nước ngọt có vài bè cỏ Vetiver nhỏ nổi gần cửa nước vào, minh hoạ chỗ dùng cỏ trong xử lý nước thải thủy sản
Cỏ Vetiver trên bờ ao tôm và trên bè ao cá: cỏ đứng trên bờ ở ao nước lợ, xuống nước ở ao nước ngọt.

Cỏ Vetiver có chịu được nước mặn của ao tôm không? Trồng cỏ có giữ được bờ ao khỏi sạt sau mỗi mùa mưa, mỗi lần tháo nước không? Và nước thay ra từ ao nuôi có xử lý được bằng cây trước khi xả không?

Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn trả lời ba câu đó, bắt đầu từ việc nước thải ao nuôi có gì và nặng tới đâu, vì chính độ mặn và độ đậm của nước quyết định cây nào làm được việc.

Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn đặt cỏ Vetiver đúng chỗ trong trại: trên bờ hay dưới nước, ao nước lợ hay ao nước ngọt.

Nội dung bài

Nước thải thủy sản có gì và nặng tới đâu?

Nước thải thủy sản ở đây là nước thay ra từ ao nuôi tôm, cá và bùn đáy ao, không phải nước thải của nhà máy chế biến thủy sản; phần nhà máy đã viết ở bài xử lý nước thải chế biến. Chất bẩn trong ao nuôi đến từ thức ăn thừa, phân tôm cá và xác tảo.

Nước thải ao nuôi loãng hơn nhiều so với nước thải chăn nuôi hay chế biến, nhưng khối lượng lớn và có tảo dày. Ở một trại nuôi tôm sú thâm canh tại huyện Hoà Bình, Bạc Liêu, mật độ 80 con mỗi mét vuông, nước lấy từ ngày 40 đến ngày 70 của vụ nuôi có BOD5 81 đến 98 mg/L, COD 120 đến 148 mg/L, amoni 5,2 đến 6,9 mg/L, tổng nitơ Kjeldahl 8,5 đến 10,5 mg/L và độ mặn 20 đến 25‰ (Dinh Thi Nga và cộng sự, 2021, tr. 542).

Các bạn thấy gì trong dãy số đó? COD chỉ hơn trăm mg/L, tức thấp hơn hàng chục lần so với nước thải chế biến. Con số khác thường nằm ở cuối dãy: độ mặn.

Vì sao độ mặn quyết định việc xử lý nước thải thủy sản?

Phần lớn cây dùng để làm sạch nước là cây nước ngọt, và nước lợ của ao tôm có thể giết chúng. Câu khách nuôi tôm hỏi OlaFarm nhiều nhất cũng chính là câu này: cỏ có chịu mặn không?

Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, rễ chùm đâm thẳng sâu, vốn được trồng thành hàng rào sống để giữ đất và được dùng cả trên bè để làm sạch nước thải.

Câu trả lời là chịu được mức vừa phải, không chịu được nước lợ đậm. Trong một thí nghiệm ở Thái Lan so tám loài cây trên nước thải mặn, cỏ Vetiver không sống được ở độ dẫn điện 14 đến 16 mS/cm, trong khi sáu loài khác vẫn sống (Klomjek và Nitisoravut, 2005). Độ mặn 20 đến 25‰ của ao tôm ở Bạc Liêu tương ứng độ dẫn điện cao hơn gấp đôi mức ấy.

Hướng dẫn thiết kế bè nổi của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI) cũng xếp nước mặn trên khoảng 4 dS/m, nước lợ và nước chịu ảnh hưởng thuỷ triều vào loại nước “khó”, phải dùng cây bầu đã ươm khoảng ba tháng (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 3).

Ở độ mặn thấp thì khác. Một bãi lọc trồng cỏ Vetiver ở Indonesia nhận nước thải nuôi tôm thẻ chân trắng mặn thấp; cỏ sống được và góp phần lấy amoni, nitrat, phốt phát khỏi nước (Raharjo và cộng sự, 2015). Còn ở mô hình bè nổi xử lý nước thải ao tôm 20 đến 25‰ tại Bạc Liêu, các nhà nghiên cứu chọn ba loài bản địa chịu mặn là cói biển, thủy trúc và cỏ gà nước (Paspalum vaginatum), không chọn cỏ Vetiver (Dinh Thi Nga và cộng sự, 2021, tr. 542).

Hệ quả thực hành rõ ràng. Với ao tôm nước lợ đậm, việc xử lý nước thải thủy sản trong nước nên giao cho các loài chịu mặn bản địa; cỏ Vetiver đứng trên bờ.

Giữ bờ ao nuôi tôm, cá bằng hàng cỏ Vetiver

Câu thứ hai khách hỏi OlaFarm là giữ bờ ao khỏi sạt, và đây là việc cỏ Vetiver đã làm ở nhiều trại nuôi ven biển miền Trung.

Trồng sát nhau, cỏ khép thành hàng rào sống ôm lấy đất bờ. Ở Quảng Ngãi, cỏ được trồng theo ô bàn cờ trên bờ ao tôm; ở Đà Nẵng, cỏ giữ bờ một ao tôm sát mương thoát nước lũ ra sông (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 74). Chỗ dễ hỏng nhất của bờ ao là chỗ người nuôi tháo nước ra mương, nên hàng cỏ cần dày ở đó (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 73). Ở Đà Nẵng, cỏ cũng được trồng cùng kè đá để giảm xói lở bờ sông và bảo vệ các đầm tôm (Truong và cộng sự, 2008a, tr. 71).

Có một giới hạn phải biết với bờ ao trên đất cát ven biển. Ở các chương trình tại miền Trung Việt Nam, rễ cỏ Vetiver không đâm được vào đất cát có nước ngầm mặn, và đây là giới hạn của loài trên nền đất ấy, đổi cách trồng cũng không khắc phục được (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 10). Khi chân bờ nằm trong nước lợ trên nền cát, chân bờ nên trồng loài chịu mặn địa phương, còn cỏ Vetiver đặt ở phần mái cao hơn, ngoài vùng ảnh hưởng mặn (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 10).

Nói gọn: trên bờ ao tôm, cỏ Vetiver ở mặt bờ và mái trên mực nước cao; chân bờ sát nước mặn là chỗ của cây chịu mặn.

Ruộng cỏ Vetiver mới trồng trên luống màng phủ bạc tại vườn giống OlaFarm, lối đất cát phía trước và làng mạc phía xa dưới trời xanh, nơi khai thác giống cho hàng cỏ giữ bờ ao trong xử lý nước thải thủy sản
Ruộng cỏ Vetiver mới trồng tại vườn giống của OlaFarm.

Cỏ Vetiver trong ao lắng và ao nuôi cá nước ngọt

Với ao nuôi cá nước ngọt và ao lắng nước thải ít mặn, cỏ Vetiver xuống được nước, trồng trên bè nổi.

Ở các ao nuôi cá lấy nước từ hai con sông ô nhiễm tại Bulacan, Philippines, bè cỏ Vetiver đặt trên ao đã tích chì, crom, mangan, đồng vào rễ và lá, chủ yếu ở rễ, và có khả năng hạ amoni, BOD, COD của nước ao (Pleto và cộng sự, 2019). Hướng dẫn bè nổi của TVNI khuyến nghị bè chỉ phủ khoảng 3 đến 7% mặt ao nuôi cá, để giữ ô-xy hoà tan cho cá và chừa lối đi lại; đây là kinh nghiệm thực hành, chưa được thử bằng thí nghiệm có đối chứng trên ao cá (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 6).

Với ao lắng chứa nước thay ra trước khi xả, tỷ lệ phủ có thể cao hơn ao nuôi. Mô hình ở Bạc Liêu cho thấy phủ 20% mặt ao lắng bằng cây chịu mặn cho kết quả tốt nhất, hơn cả phủ 40%: BOD5 giảm 77,8%, COD 84%, amoni 96,2% và tổng nitơ 89,4% với nước lưu 6 ngày (Dinh Thi Nga và cộng sự, 2021, tr. 541). Cùng cách ấy dùng được cho cỏ Vetiver ở ao lắng nước ngọt hoặc ít mặn.

Các bạn thử tính với chúng tôi một ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn: một ao nuôi cá nước ngọt 3.000 m² muốn thả bè cỏ Vetiver phủ 5% mặt ao.

Diện tích bè = Diện tích ao × Tỷ lệ phủ

Ta có 3.000 × 0,05 = 150 m² bè. Với 16 đến 25 lỗ cấy mỗi mét vuông (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 10), cần khoảng 2.400 đến 3.750 lỗ cấy; mỗi lỗ từ 1 đến 5 tép theo kinh nghiệm của OlaFarm thì lượng giống vào khoảng 2.400 đến 18.750 tép. Bè nên dồn gần cửa nước vào, nơi nước bẩn phải đi qua rễ trước.

OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các trại nuôi để giữ bờ ao tôm, ao cá và để xử lý nước ao nuôi. Với hàng cỏ giữ bờ và bè trên ao, chúng tôi khuyên dùng dòng HB06, dòng OlaFarm tuyển chọn trong nước, có tiêu chuẩn cơ sở riêng, vì dòng này chịu được biên độ pH rộng và chịu ngập.

Nếu bạn đang cần giữ bờ ao hoặc tìm cách xử lý nước thải thủy sản trong trại nuôi của mình, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem độ mặn của nước, loại đất bờ, chiều dài bờ và diện tích ao, để đề xuất chỗ trồng cỏ, dạng giống và số lượng giống phù hợp. Bạn có thể gửi thông tin qua trang liên hệ, hoặc gửi yêu cầu báo giá.

Tóm lại, xử lý nước thải thủy sản bằng cây phải bắt đầu từ việc đo độ mặn. Ao tôm nước lợ đậm như ở Bạc Liêu cần các loài chịu mặn bản địa trong nước, còn cỏ Vetiver đứng trên mặt bờ và mái trên để giữ bờ, nhất là ở chỗ tháo nước. Với ao cá nước ngọt và ao lắng ít mặn, cỏ Vetiver xuống được nước trên bè nổi, phủ một phần nhỏ mặt ao gần cửa nước vào.

Câu hỏi thường gặp

Ao tôm của tôi nước lợ khoảng 20‰, có thả bè cỏ Vetiver để xử lý nước thải thủy sản được không?

Không nên. Ở độ mặn đó, cỏ Vetiver khó sống; trong một thí nghiệm, cỏ đã không sống được ở độ dẫn điện 14 đến 16 mS/cm (Klomjek và Nitisoravut, 2005), thấp hơn nhiều so với nước 20‰. Với nước lợ đậm, nên dùng các loài chịu mặn bản địa như cói biển, thủy trúc, cỏ gà nước (Dinh Thi Nga và cộng sự, 2021, tr. 542), còn cỏ Vetiver trồng trên bờ.

Bờ ao tôm của tôi là đất cát ven biển, trồng cỏ Vetiver ở chân bờ có giữ được không?

Nếu chân bờ ngập nước lợ trên nền cát thì không. Ở miền Trung, rễ cỏ không đâm được vào đất cát có nước ngầm mặn (TVNI, DS-WATER-MARGINS v2, 2026, tr. 10). Chân bờ nên trồng cây chịu mặn địa phương, cỏ Vetiver trồng từ phần mái cao hơn, ngoài vùng ảnh hưởng mặn.

Bè cỏ Vetiver trên ao cá có làm cá thiếu ô-xy không?

Phủ ít thì không đáng lo. Hướng dẫn của TVNI khuyến nghị bè chỉ phủ khoảng 3 đến 7% mặt ao nuôi cá để giữ ô-xy hoà tan (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 6). Nên theo dõi ô-xy hoà tan vào sáng sớm trong vài tuần đầu sau khi thả bè.

Lá cỏ Vetiver trồng trên bờ ao có dùng được vào việc gì không?

Có. Ở Quảng Ngãi, hàng cỏ trên bờ ao tôm còn cho cỏ làm thức ăn bổ sung cho trâu bò trong mùa khô (Truong và cộng sự, 2008c, tr. 74). Lá cắt cũng có thể phủ gốc cây trồng trên bờ.

Tài liệu tham khảo

  • Dinh Thi Nga, Le, A. H. Q. và Phan, T. D. (2021). Studying on the treatment of high salinity concentration wastewater from shrimp farm by floating constructed wetlands (FCWs) models: Effect of plant cover area. Chemical Engineering Transactions, 89, 541–546. https://doi.org/10.3303/CET2189091
  • Klomjek, P. và Nitisoravut, S. (2005). Constructed treatment wetland: A study of eight plant species under saline conditions. Chemosphere, 58(5), 585–593. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2004.08.073
  • Pleto, J. V., Simbahan, J., Arboleda, M. D. và Migo, V. (2019). Phytoremediation potential of vetiver grass (Chrysopogon sp.) system for improving the water quality of aquaculture ponds along the Marilao and Meycauayan River in Bulacan, Philippines. Journal of Environmental Science and Management, số đặc biệt 1-2019, 19. https://doi.org/10.47125/jesam/2019_sp1/03
  • Raharjo, S., Suprihatin, S., Indrasti, N. S., Riani, E., Supriyadi, S. và Hardanu, W. (2015). Lahan basah buatan sebagai media pengolahan air limbah budidaya udang vaname (Litopenaeus vannamei) bersalinitas rendah. Jurnal Manusia dan Lingkungan, 22(2), 201. https://doi.org/10.22146/jml.18743
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Water margins and watercourse banks (DS-WATER-MARGINS), v2, ngày 30/08/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
  • Truong, P., Trần Tân Văn và Pinners, E. (2008a). Hướng dẫn kỹ thuật ứng dụng công nghệ cỏ Vetiver giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường. Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), bản tiếng Việt. https://www.vetiver.org/VNN-VSmanual.pdf
  • Truong, P., Van, T. T. và Pinners, E. (2008c). Vetiver System for Agriculture. The Vetiver Network International.

OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.

ThS. Phạm Thị Nhàn — Quản lý OlaFarm

ThS. Phạm Thị Nhàn

Quản lý OlaFarm — Thạc sĩ Công nghệ sinh học

Trực tiếp phụ trách chọn lọc và khảo nghiệm dòng giống HB06 từ năm 2016; đồng hành cùng ~600 dự án trồng Vetiver chống sạt lở, xử lý môi trường và nông nghiệp bền vững trên ~30 tỉnh/thành. Xem hồ sơ chuyên môn →

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *