Trang chủ › Xử lý ô nhiễm đất, nước › Nước rỉ rác: thành phần, quy chuẩn xả thải và cách xử lý bằng cỏ Vetiver
Nước rỉ rác: thành phần, quy chuẩn xả thải và cách xử lý bằng cỏ Vetiver
Tóm tắt
Nước rỉ rác là nước mưa và nước trong rác thấm qua bãi chôn lấp, mang theo chất hữu cơ, amoni, muối và kim loại ở nồng độ rất cao. Ở bãi đã đóng ô, một ruộng cỏ trồng trên lớp phủ có thể dùng hết phần lớn nước rỉ rác qua đường thoát hơi, nếu cân bằng nước từng tháng cho phép. Bài viết này trình bày thành phần, quy chuẩn của nước rỉ rác, ba cách dùng cỏ ở bãi chôn lấp, và giải thích lý do vì sao cỏ Vetiver có thể giúp xử lý tại chỗ.

Bãi rác của địa phương bạn đang có hồ nước rỉ đen đặc, mùi nặng, và mỗi mùa mưa lại tràn? Chở nước rỉ đi xử lý thì tốn kém, xây trạm xử lý thì lâu. Trồng cỏ trên bãi rác có giúp được gì không, và giúp tới đâu?
Trong bài viết này, OlaFarm sẽ giúp bạn hiểu nước rỉ rác là gì, vì sao nó khó xử lý hơn hầu hết các loại nước thải khác, và quy chuẩn nào đang áp cho nó từ năm 2025.
Bài viết cũng hướng đến việc giúp bạn thấy rõ ba cách cỏ Vetiver được dùng ở bãi chôn lấp, cách tính diện tích ruộng cỏ theo cân bằng nước, và những giới hạn phải biết trước khi xin phép làm.
Nội dung bài
Nước rỉ rác là gì và vì sao khó xử lý?
Nước rỉ rác là phần nước thấm qua khối rác trong bãi chôn lấp rồi chảy ra ở đáy và chân bãi. Nó gồm nước mưa rơi xuống bãi và nước sẵn có trong rác, và trên đường đi qua khối rác đang phân huỷ, nó hoà tan đủ thứ: chất hữu cơ, amoni, muối, kim loại.
Ở nước ta đây không phải chuyện nhỏ. Theo số liệu nêu tại một toạ đàm của Báo Đại biểu Nhân dân năm 2025, mỗi ngày cả nước phát sinh hơn 69 nghìn tấn rác thải sinh hoạt, và tỷ lệ chất thải rắn được chôn lấp trực tiếp vẫn chiếm khoảng 62% (Thái Minh, 2025). Mỗi bãi chôn lấp ấy sinh nước rỉ mỗi ngày, nhiều nhất vào mùa mưa.
Nước rỉ rác đậm tới mức nào? Ở bãi rác Likeng, Quảng Châu, nước rỉ có COD khoảng 10.963 mg/L và amoni khoảng 1.909 mg/L (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 83). Ở bãi rác thị xã Vĩnh Long, nước rỉ có BOD5 khoảng 293 mg/L và gần như không còn ô-xy hoà tan (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 88). Một mẫu nước rỉ rất mặn dùng thử ở Mỹ có độ dẫn điện 25 dS/m, natri 3.300 mg/L, clorua 4.100 mg/L và amoni 700 mg/L (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 2).
Đó là ba lý do nước rỉ rác khó xử lý: chất hữu cơ khó phân huỷ, amoni cao làm chết vi sinh vật và cây, và muối không mất đi theo bất kỳ bậc xử lý sinh học nào.
Từ ngày 01/9/2025, nước thải bãi chôn lấp chất thải rắn áp theo QCVN 40:2025/BTNMT về nước thải công nghiệp, quy chuẩn mới thay cho quy chuẩn riêng QCVN 25:2009/BTNMT; cơ sở đang hoạt động có lộ trình chuyển tiếp (QCVN 40:2025/BTNMT). Dù áp quy chuẩn nào, cách quen thuộc vẫn là thu nước rỉ về hồ rồi xử lý bằng trạm riêng hoặc chở đi, và cả hai đều tốn kém kéo dài nhiều năm sau khi bãi đóng.
Cỏ Vetiver xử lý nước rỉ rác bằng ba cách nào?
Cỏ Vetiver (tên khoa học Chrysopogon zizanioides) là loài cỏ sống lâu năm, mọc thành bụi, rễ chùm đâm thẳng xuống sâu, lá thoát hơi nước rất mạnh. Ở bãi chôn lấp, nó được dùng theo ba cách, và cách thứ nhất là cách có bằng chứng nhiều nhất.
(a) Ruộng cỏ dùng nước rỉ. Nước rỉ được bơm từ hồ thu lên tưới cho một ruộng cỏ, trên ô đã đóng hoặc trên một khu đất riêng cạnh bãi. Cỏ đưa nước lên trời qua lá và hút đạm như hút phân bón. Không có nước nào chảy ra ngoài.
(b) Hàng cỏ trên mái bãi, tường chắn và lớp phủ. Hàng cỏ theo đường đồng mức giữ đất mái, làm chậm nước mưa và giữ lớp phủ khỏi xói.
(c) Hàng cỏ ở điểm rỉ, rãnh chân bãi và bờ hồ. Cỏ trồng ngay trên chỗ nước rỉ thấm ra ở chân mái, dọc rãnh và quanh hồ thu. Ở một bãi rác 30 năm tuổi tại Cleveland, Úc, nước rỉ mang crôm, cadimi, đồng, chì, kẽm thấm ra ở sườn bãi; một năm sau khi trồng cỏ, chỗ rỉ ngừng hẳn (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 69).
Ruộng cỏ dùng nước rỉ đã chạy ở sáu bãi rác quy mô thật tại Mỹ, Mexico và Úc, có nơi hơn 20 năm, theo giấy phép của cơ quan môi trường (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 7). Bảng dưới là các số đo tiêu biểu.
| Bãi chôn lấp | Cách làm | Kết quả ghi nhận |
|---|---|---|
| Gulf Pines, Mississippi, Mỹ, từ 2011 | khoảng 75.000 cây trên 1,2 ha mặt bãi đã đóng, tưới nhỏ giọt ngầm vì cơ quan quản lý không cho tưới phun | hơn 35,2 triệu lít nước rỉ đã dùng, không chở đi lít nào |
| Woodland Hills, Louisiana, Mỹ, từ 2014 | 20.000 cây trên 0,5 ha | hơn 19,4 triệu lít đã dùng, không chở đi |
| Stotts Creek, New South Wales, Úc, từ 2003 | 3,5 ha cỏ trên mái bãi cao khoảng 35 m, tưới phun | 744 ngày theo dõi giai đoạn 2017–2022: sinh 25.032 m³ nước rỉ, chỉ chở đi 143 m³, tức 99,4% dùng tại chỗ |
| Datianshan, Quảng Châu, từ 2000 | cỏ trồng trên hai tường chắn cao 75 m đang rỉ nước | cỏ cao trên 2 m sau 6 đến 7 tháng, nước rỉ qua tường giảm rõ, chưa có số đo định lượng |
Các số trong bảng là số do chính các bãi báo cáo, được tổng hợp và đối chiếu lại trong tiêu chuẩn bãi chôn lấp năm 2026 (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3, 8).
Bãi Stotts Creek đáng đọc kỹ vì lượng mưa ở đó trung bình khoảng 1.588 mm mỗi năm, có năm tới 2.600 mm (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 8). Đó là một bãi mưa nhiều, và ruộng cỏ vẫn dùng được gần hết nước rỉ, dù những năm mưa rất lớn bãi vẫn phải chở đi một phần. Ở tường chắn bãi Datianshan, trước khi trồng cỏ Vetiver, các loài cây bản địa và cây nhập về đều đã chết vì nước rỉ độc thấm qua tường (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 69).

Cỏ chịu được nước rỉ tới đâu? Trong một thí nghiệm chậu kéo dài 66 ngày ở Viện Thực vật Hoa Nam, nước rỉ đậm có tổng nitơ giảm từ 1.125 xuống 232 mg/L, tức 79%, tổng phốt pho giảm 70% và COD giảm từ 1.120 xuống 347 mg/L (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 9).
Ở Việt Nam, thí nghiệm trồng thuỷ canh trong nước rỉ bãi rác Vĩnh Long cho BOD5 giảm khoảng 84%, đạm giảm 80% và lân giảm 50%, trong khi lục bình đặt cạnh bị thối rễ, cháy lá và chết dần (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 88).
Ở bãi rác Shiraz, Iran, khí hậu bán khô hạn và gió mạnh, cỏ trồng trên một ô đã phủ 3 đến 4 m đất mọc tốt trong khi ô-liu và bạch đàn bị gió làm hại, và trong nhà kính cỏ chịu được nước tưới chứa 45% nước rỉ (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 68).
Với kim loại, một nghiên cứu ở Bangladesh cho nước rỉ bãi rác đi qua hai bậc đất ngập nước trồng sậy hoặc cỏ Vetiver ghi nhận crôm giảm 95 đến 99%, chì 69 đến 83%, niken 55 đến 73% (Saeed và cộng sự, 2021). Phần lớn kim loại ở hệ ấy được vật liệu nền giữ lại, không phải do cây hút, nên lớp nền cũng là một phần của thiết kế.
Tính diện tích ruộng cỏ tưới nước rỉ rác theo cân bằng nước
Ruộng cỏ dùng nước rỉ chạy được chừng nào lượng nước tưới cộng nước mưa không vượt quá lượng cỏ thoát hơi và đất giữ được, không để chảy tràn mặt, không để thấm sâu. Vì vậy thiết kế bắt đầu từ một phép cân bằng nước làm cho từng tháng, cũng là cách tính cho mọi ruộng cỏ nhận nước thải mà không có cửa xả (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 10; TVNI, GUIDE-TERTIARY-TREATMENT-OF-EFFLUENT v2, 2026, tr. 19):
L = ET − P ± ΔS
Trong đó L là lượng nước rỉ tưới được trong tháng (mm), ET là lượng nước ruộng cỏ thoát hơi (mm), P là lượng mưa hữu hiệu rơi xuống ruộng (mm), còn ΔS là phần nước đất ở tầng rễ được phép giữ thêm hoặc nhả bớt (mm). Tháng nào L ra số âm thì ruộng không nhận thêm nước rỉ được, và bãi phải có hồ chứa đủ cho những tháng đó, hoặc một đường xử lý dự phòng.
Diện tích ruộng bằng tổng lượng nước rỉ cần dùng trong năm chia cho lượng tưới được trong năm, rồi kiểm lại từng tháng với dung tích hồ chứa. Một quy đổi dễ nhớ: tưới 1 mm trên 1 m² là 1 lít nước.
Số đo thật để tham khảo: ở bốn bãi tại Mỹ, lượng tưới trung bình dài hạn là 0,3 đến 1,4 mm mỗi ngày, và đây chỉ là mức tối thiểu vì các bãi ấy dùng hết nước rỉ có được; ở Stotts Creek, trung bình cả giai đoạn theo dõi khoảng 1 mm mỗi ngày, ngày cao điểm trên 7 mm (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 10). Năm đầu ở Stotts Creek, 3,5 ha cỏ dùng khoảng 4 triệu lít nước rỉ mỗi tháng mùa hè và 2 triệu lít mỗi tháng mùa đông (Truong và Lưu Thái Danh, 2015, tr. 64), tức khoảng 3,8 và 1,9 mm mỗi ngày.
Các bạn thử tính với chúng tôi một ví dụ giả định, con số chúng tôi đặt ra cho tròn. Một bãi rác sinh trung bình 30 m³ nước rỉ mỗi ngày trong mùa khô, tức 30.000 lít; con số này cùng cỡ với bãi rác thị xã Vĩnh Long, nơi từng ghi nhận 16 đến 30 m³ nước rỉ chưa xử lý mỗi ngày (Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân, 2016, tr. 87). Nếu ruộng cỏ dùng được trung bình 2 mm mỗi ngày, diện tích cần là 30.000 ÷ 2 = 15.000 m², tức 1,5 ha.
Mật độ ruộng cỏ nhận nước thải là 4 đến 6 cây mỗi mét vuông (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 2; TVNI, GUIDE-TERTIARY-TREATMENT-OF-EFFLUENT v2, 2026, tr. 20), nên 1,5 ha cần 60.000 đến 90.000 hốc; mỗi hốc từ 1 đến 5 tép theo kinh nghiệm của OlaFarm thì lượng giống vào khoảng 60.000 đến 450.000 tép.
Ba điều làm nên hay hỏng một ruộng cỏ, học từ chính Stotts Creek.
Thứ nhất là độ dày đất trồng: lớp đất ban đầu chỉ 300 mm sét phiến khiến rễ chỉ xuống được 100 đến 150 mm, và khi làm lại, mỗi ruộng trên ô đã đóng có ít nhất 1.500 mm đất trồng phía trên lớp sét kín.
Thứ hai là béc tưới: béc phun nhỏ không có bộ lọc phía trước tắc hằng ngày, phải thay bằng béc lỗ lớn có lọc và đo độ ẩm đất trước mỗi lần tưới. Thứ ba là cây giống: cây nhân trực tiếp ngoài ruộng hao 40 đến 50%. Ngược lại, khi cây giống tốt thì cỏ bén được ngay trong nước rỉ: lúc trồng năm 2003, 100% cây có bầu và 90% tép rễ trần bén rễ dù được tưới nước rỉ ngay từ ngày đầu (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3, 8).

Những giới hạn của cỏ Vetiver khi xử lý nước rỉ rác
Cỏ không thay được bất kỳ bộ phận bắt buộc nào của bãi chôn lấp: lớp lót đáy, lớp phủ, hệ thu nước rỉ và hệ thu khí vẫn phải có đủ. Cỏ chỉ là phần thêm vào.
Tưới nước rỉ lên đất, lên lớp phủ hay lên mái bãi phải có văn bản chấp thuận của cơ quan quản lý môi trường; các bãi ở Mỹ và Úc trong bảng trên đều chạy theo giấy phép, có nơi cơ quan quản lý chỉ cho tưới nhỏ giọt ngầm. Bãi chôn lấp chất thải nguy hại, và nước rỉ có nồng độ cao các hợp chất hữu cơ công nghiệp, nằm ngoài các bằng chứng hiện có và phải được đánh giá riêng. Mái bãi bị cây che bóng cũng làm cỏ yếu đi, vì cỏ Vetiver cần nắng (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 7–8).
Muối là chỗ chưa ai trả lời xong. Ở Stotts Creek, lượng natri đưa lên ruộng qua hơn 20 năm là rất lớn, và chưa có một bảng cân bằng muối nào được công bố cho bãi này (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3). Một ruộng cỏ dùng nước rỉ vì thế phải được lấy mẫu đất, mẫu lá định kỳ.
Tưới nước rỉ lên mái bãi đang hoạt động thì không nên làm, trừ khi có một mô hình thử có đo đạc: thêm nước vào mái bãi làm tăng áp lực nước trong khối rác, ngược với điều giữ cho mái ổn định (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3). Cỏ trên mái chỉ nên nhận nước mưa.
Cuối cùng, cũng nên nói thẳng về mức độ chắc chắn của bằng chứng. Các bãi ở Mỹ cho thấy ruộng cỏ dùng được hết nước rỉ của một số bãi đã đóng, năm này qua năm khác, nhưng chưa nơi nào công bố một phép đo cân bằng nước đầy đủ; con số ở các bãi ấy là lượng nước rỉ có được, không phải sức chứa tối đa của ruộng (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 9). Thiết kế cho bãi ở nước ta vì thế nên dựa trên cân bằng nước của chính bãi và một mùa đầu có theo dõi.
OlaFarm đã cung cấp giống cỏ Vetiver cho các công trình xử lý nước ở bãi rác. Một ruộng 1,5 ha như ví dụ trên cần từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn tép; vườn giống của chúng tôi rộng khoảng 6 ha và khai thác được khoảng 80.000 cây mỗi ngày, nên lượng ấy tương đương từ chưa đầy một ngày đến vài ngày khai thác của vườn.

Nếu bạn đang quản lý một bãi chôn lấp có nước rỉ cần xử lý, hoặc đang lập phương án đóng bãi, OlaFarm rất sẵn lòng cùng bạn xem lượng nước rỉ, diện tích ô đã đóng và lượng mưa của địa phương, để đề xuất dạng giống, mật độ và lượng giống theo từng đợt trồng. Bạn có thể gửi thông tin cho chúng tôi qua trang liên hệ, hoặc gửi yêu cầu báo giá.
Tóm lại, nước rỉ rác khó xử lý vì đậm chất hữu cơ, amoni và muối, và từ năm 2025 nó phải đạt QCVN 40:2025/BTNMT trước khi xả. Cỏ Vetiver giúp ở bãi chôn lấp bằng ba cách, trong đó ruộng cỏ dùng nước rỉ là cách có bằng chứng nhiều nhất: cỏ dùng nước rỉ tại chỗ bằng đường thoát hơi, thay cho việc chở đi. Ruộng ấy chạy được hay không quyết định bởi cân bằng nước từng tháng, hồ chứa cho mùa mưa, lớp đất trồng đủ dày và giấy phép của cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cỏ Vetiver có xử lý hết nước rỉ rác của bãi không?
Ở một số bãi đã đóng tại Mỹ, ruộng cỏ dùng hết lượng nước rỉ sinh ra nhiều năm liền, và ở Stotts Creek, Úc, 99,4% nước rỉ được dùng tại chỗ trong 744 ngày theo dõi (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3, 8). Dùng hết được hay không phụ thuộc vào cân bằng nước của chính bãi: tháng mưa nhiều ruộng không nhận thêm nước, nên bãi phải có hồ chứa hoặc đường xử lý dự phòng.
Nước rỉ rác bây giờ phải xả đạt quy chuẩn nào?
Từ ngày 01/9/2025, nước thải bãi chôn lấp chất thải rắn áp theo QCVN 40:2025/BTNMT về nước thải công nghiệp, thay cho QCVN 25:2009/BTNMT; cơ sở đang hoạt động có lộ trình chuyển tiếp (QCVN 40:2025/BTNMT). Ruộng cỏ dùng hết nước rỉ thì không có nước xả, nhưng việc tưới nước rỉ lên đất vẫn phải được cơ quan quản lý chấp thuận.
Tôi có thể tưới nước rỉ rác lên mái bãi đang chôn lấp để cỏ dùng không?
Không nên. Thêm nước vào mái bãi đang hoạt động làm tăng áp lực nước trong khối rác và có thể làm mái mất ổn định, nên cách này chỉ được xem là hướng thử nghiệm cần đo đạc (TVNI, DS-LANDFILL v2, 2026, tr. 3). Ruộng dùng nước rỉ nên đặt trên ô đã đóng có lớp đất trồng dày từ 1.500 mm, hoặc trên một khu đất riêng cạnh bãi.
Cỏ trồng trên bãi rác cắt ra có dùng làm thức ăn gia súc được không?
Không. Cỏ đã hút nước rỉ có thể mang kim loại và các chất khác vượt ngưỡng an toàn cho thức ăn chăn nuôi, nên không cho gia súc ăn và không phủ cho cây lương thực; muốn dùng lại phải kiểm nghiệm trước, còn không thì ủ cho đất phục hồi không trồng cây ăn được, chôn hoặc đốt nơi được phép (TVNI, GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND v3.0, 2026, tr. 8).
Tài liệu tham khảo
- Bộ Tài nguyên và Môi trường (2025). QCVN 40:2025/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp, ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT ngày 28/02/2025, hiệu lực từ 01/9/2025.
- Lê Việt Dũng và Trương Thị Bích Vân (2016). Cỏ Vetiver (Chrysopogon zizanioides) và các ứng dụng ở Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ.
- Saeed, T., Alam, M. K., Miah, M. J. và Majed, N. (2021). Removal of heavy metals in subsurface flow constructed wetlands: Application of effluent recirculation. Environmental and Sustainability Indicators, 12, 100146. https://doi.org/10.1016/j.indic.2021.100146
- Thái Minh (2025, 1 tháng 10). Công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt hiện vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức. Báo Đại biểu Nhân dân. https://daibieunhandan.vn/print/10393529.html
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Tertiary Treatment of Residential and Institutional Wastewater (GUIDE-TERTIARY-TREATMENT-OF-EFFLUENT), v2, ngày 21/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Floating Islands (VFI) – Guide (GUIDE-VETIVER-FLOATING-ISLAND), v3.0, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- The Vetiver Network International (TVNI). (2026). Vetiver Grass Technology for Landfills: Leachate Phyto-Utilization, Slope and Cover Stabilization, and Seep Control (DS-LANDFILL), v2, ngày 22/09/2026. Trong: VGT Global Design Standards and Guides. https://vetiver.org/vetiver-grass-technology/design-standards/
- Truong, P. và Lưu Thái Danh (2015). The Vetiver System for Improving Water Quality: Prevention and Treatment of Contaminated Water and Land (ấn bản 2). The Vetiver Network International.
OlaFarm là đơn vị cung cấp giống cỏ Vetiver được liệt kê trên danh bạ chính thức các nhà cung cấp giống cỏ Vetiver của Mạng lưới Vetiver Quốc tế (TVNI), mục Việt Nam (nguồn: Global Vetiver Grass Plant Suppliers). Nếu bạn cần mua giống cỏ Vetiver hoặc tư vấn thêm về giống cỏ này, hãy liên hệ OlaFarm để được trợ giúp.




